Muestra Lingua: EL PROFESOR HAÏM-VIDAL SEPHIHA por Edmond Cohen

Keridos amigos, a la okazyon del omenaje al Profesor Sephiha ke se tendra en Paris los 6 i 7 de Junyo, en lingua franseza, me pensi ke seriya bueno, para los ke no podran estar aya, ke yo diga en dos emisyones unos kuantos byervos en muestra lingua sovre este ombre ke me aze el grande onor de su amistad.
El djueves despues, si kyere el Dyo, azere la sigunda emisyon.
 
Teksto de la emisyon del programa de radio Muestra Lingua de djueves 27 de mayo, a las 4 06 pm, ora de Fransya.

El program se puede sintir por Internet kada djueves, indo al sityo RADIO – la fréquence juive . Kale tener pasensya i asperar un poko, no se oye pishin.

Saludos a todos
Edmond Cohen – Paris, Fransya
Para Ladinoomunita

EL PROFESOR HAÏM-VIDAL SEPHIHA

 

Saludos a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina. 

Por empesar, vos akodro ke el proksimo atelye de konversasyon de la asosyasyon Vidas Largas se tendra el djueves 10 de djunyo 2010, de las dos a las kuatro i medya-sinko, en el Centre Communautaire, 119 rue Lafayette Paris (10°) métro Gare du Nord o Poissonnière. 

Puede ser ya savesh ke antes de este atelye, el alhad 6 i el lunes 7de junyo, se va tener en el mismo Centre Communautaire, organizado por el Centro, por la asosyasyon Vidas Largas i por la asosyasyon Judéo-Espagnol A Auschwitz, un grande omenaje a muestro Prezidente el Profesor Haïm Vidal Sephiha, el mismo ke fundo i animo antes de mi esta emisyon Muestra Lingua durante 25 anyos, entre 1980 i 2005. 

Munchos van a ser los partisipantes, i entre eyos yo mismo, ke fui filmado dizyendo en fransez un teksto ande prezento por empesijo kyen es i ke izo este ombre ke vamos a onorar. Si no me yerro, el omenaje va empesar por este filmo, ke dainda no vide. Puede ser lo vo ver en mismo tyempo ke los otros kuando va ser amostrado el 6 de junyo en el Centre. 

Todo se va dizir en fransez, i yo pensi ke seriya byen ke avle oy en muestra lingua, a la entisyon de todos los ke no se toparan aya, de este ombre ke me aze el grande onor de su amistad. Por siguro otros ya avlaron de el en muestra lingua, por egzemplo Klara Perahya en un artikolo paresido en unos de los primeros numeros de la gazeta El Amaneser, el numero 6 de agosto 2005, o Karen Gerson Sharhon un poko mas tadre, en el numero 27 de la misma gazeta, en enero 2007. Para el haragan ke so, el kolaylik uvyera sido de meldarvos agora estos dos artikolos, salvo ke no so yo ke los eskrivi, i ke yo tengo la gana  oy de dizirvos komo yo lo konosi, i komo nasyo muestra amistad.

No es de oy ke konosi a Haïm. Kale aboltar a mas de kuarenta anyos atras, kuando yo era un mansevo de unos trenta anyos, i ke me topava ser prezidente de un klub de sefaradim en Paris. Una vez vino este Haïm, ke yo no konosiya, para darmos una konferensya sovre el djudeo-espanyol, esta lingua ke todos konosiyamos mas o menos, ama tambyen ke todos mos aviyamos mas o menos olvidado, syendo ke solo avlavamos fransez tanto kon la djente komo entre mozotros. I vyene este ombre, profesor de espanyol moderno en la Universidad, i mos dize ke es un pekado grande de deshar morir la lingua de muestros padres i antepasados, i ke si no azemos nada, todo muestro patrimonyo kultural se va pedrer. Mos dize tambyen, ama para dizir la vedra, no ago muncho dikat, ke lo ke avlamos no es el ladino, ke es otra koza. 

Su avla me toka, ama so avokato, tengo un lavoro ke me toma todo mi tyempo, lo poko de tyempo ke me keda es para bushkar una mujer de kazar, ay unos ke topan kolay, yo no, i no me keda tyempo para okuparme de la lingua djudeo-espanyola. 

Vyene el anyo 1971, i los sefaradim de Evropa organizan un seminaryo en Amsterdam, al kual me vo syendo prezidente de mi klubiziko, i entre los partisipantes kyen veo ? A este profesor Sephiha, ke mos dize ke kale pishin, antes ke sea demaziya tadre, kopiar todo lo ke esta eskrito sovre las vyejas tombas djudiyas de Gresya i Turkiya, porke kuando seran echadas a basho i destruidas, no se podra mas, i sera una pyedrita sin remedyo. I me akodro tambyen ke mos dize, 21 anyos de antes, ke kale ke mos preparemos para el anyo 1992, ke sera el aniversaryo de los kinyentos anyos de la ekspulsyon de los djudyos. 21 anyos ? Es una eternidad ! Una eternidad ke agora ya se eskapo desde 18 anyos… 

Ansina es ke mos konosimos. Agora puedemos empesar por el empesijo, kijo dizir el kazamyento, el 14 de mayo 1914, en el muevo kal del 7 de la rue Popincourt en Paris, fundado sinko anyos antes, de su padre David Nissim Sephiha, estambolli nasido de  Haydar Pasha i vinido de Turkiya en 1910, kon su madre Esther Eskenazi, estambolliya tambyen, ama eya de Ortaköy. Van a instalarse en Beljika, en Bruxelles, kon el ofisyo de la mujer, adovadores de tapetes. Kale saver ke el byervo Sephiha kyere dizir (en arabo, si no me yerro) tenekedji, i ke de fakto, en la famiya del marido, todos los bohores eran tenekedjis (ferblantiers). I kuando van a tener ijos i ijas, el bohor se va azer tenekedji, asigun la tradisyon. Muestro amigo Haïm nase en Bruxelles el 28 de enero 1923. No syendo el bohor, no sera tenekedji, lo ke va ser una pyedrita para el teneke, ama, komo lo veremos despues, no para la universidad. 

Ama antes de avlar de universidad, se va a la eskola, i aya el maestro, ke deve ser antisemit, en vez de yamarlo Haïm, komo dize yamarse, lo yama achum, azyendo reir todos los de su klasa. Arrebashado i yorando, Haïmiko abolta a kaza dizyendo ke no se kyere mas ir a la eskola. A boviko, le responde su madre, te yamas tambyen Vidal. Endagora vas a dizir ke te yamas Vidal. I ansina es ke durante unos setenta anyos, muestro Haïm se va yamar Vidal, asta ke, agora ke no le kosta mas, torno a su primer nombre i se yama Haïm de muevo. 

Despues de la eskola, se va al liseo, ke en Beljika se yama athénée (si no me yerro) i aya se deskuvre su gusto a la vez por la literatura, linguas i poeziya, i por las siensyas. En estos tyempos, se ambeza el olandez, el ingles, el alman, el kasteyano, el italyano, el latino, el grego, i por siguro el ebreo por su bar-mitsva. Por otra vanda, le plaze kantar, i ayuda su padre para kantar en los ofisyos relijyozos, i en mismo tyempo se ambeza los kantos en ebreo de la Gordonia, oraganizasyon syonista para los mansevikos. Muestro Vidal dechiza de ambezarse la agronomiya kon eskopo de irse despues en tyerra de Israel para kultivar la tyerra. 

En 1938, a la edad de 15 anyos, de turko se aze beljikano komo nasido en Beljika. Es mijor para los estudyos i los ofisyos. Komo andevinar ke dos anyos mas despues va ser mijor de ser turko ? No muncho mijor, ama yene : va ser la diferensya entre Ravensbruck i Auschwitz, diferensya ke puede salvar una vida. Ama dainda no estamos en esto. 

Vyene la gerra, i kon eya los Almanes. Haïm, ke no troko su idea por tan poko, entra en oktovre 1941 , a la edad de 18, en el instituto agronomiko de Gembloux. Un mes a penas despues, en novyembre, es echado de aya, muy ofisyalmente, dainda tyene la letra ke pude meldar, en tanto ke djudyo. 

Ke azer ? El Judenrat de Bruxelles organiza un sentro de ambezamyento de ortikultura dirijido por Haroun Tazieff, ke va ser despues muy konosido komo vulkanologo,  ama ke en esta epoka es un mansevo de 27 anyos vinido de Polonya i ke salyo diplomado de Gembloux djusto un poko antes. Kale dizir tambyen ke poko despues va azer parte de la Rezistansya. 

Despues de  agosto 1942, Haïm sige sözde konferensyas publikas, en vedra kursos klandestinos de la Universidad libre de Beljika, kursos de filozofiya, de embriolojiya, de fizika i de kimika, ama el primo de marso 1943, salyendo de uno de estos kursos , es aferrado por los Almanes, i embiyado en el kampo de Malines, el Drancy de los Beljikanos. De la araba ke lo yeva al kampo, ve a su padre delantre de su botika, adovando un tapet. Nunka mas lo vera, syendo ke, afillu su nasyonalidad turka, pais neutro, su padre va ser mas despues deportado en Dachau, ande se va morir del tifus el diya despues de su liberasyon. 

Una vez en Malines, Haïm aprova de topar una manera de salir del kampo. Tyene una novya ke se va en Paris para ver al konsulado de Turkiya i aprovar de azerlo salir del kampo, ama en estos tyempos, kale dizir ke los diplomatos turkos no amostravan muncho  apresuramyento para salvar a los djudyos turkos. 

I el 19 de septyembre de este mismo anyo 1943, Haïm es deportado a Auschwitz a la edad de vente anyos. No es embiyado a Birkenau ama en Buna para lavorar en las minas de karvon.  Lo ke fue su vida aya, asta la marcha de la muerte el 18 de enero 1945, estos 16 mezes de infyerno, dinguno salvo el lo puede kontar. I mismo kuando lo konta, dinguno ke no a sido aya puede entender lo ke konta. 

Solo vo darvos aki unos dos o tres rekodros ke me konto, i ke me paresen dar una muy chika idea de la vida aya. 

La ambre, syempre. Kale komer para pueder no solo sovrebivir, ama ensima  lavorar sin ser seleksyonado para la kamareta de gaz. Arrovar un pedaso de pan no se yama arrovar, se yama organizarse. Kale bever la sopa muy presto, mismo si se kema el garon, para aprovar de obtener otruna sopa si keda. I asta oy guadro el uzo de bever presto i kayente… 

Por medyo chini de sopa propozado por el kapo, Haïm, ke tyene ermoza boz, kanta arvoles yoran por luvyas a sus kompanyeros. 

Un diya, lavorando en la mina, Haïm ve a su kapo ke esta mundando una patata i echa las kashkaras abasho. El kapo ve los ojos de Haïm sovre las kashkaras, entyende ke se las kyere komer, i maksus las piza para majarlas. Afillu este djesto, una vez el kapo ido, Haïm toma las kashkaras, las lava i las kome… 

Haïm me konto tambyen komo una vez, por kualkyer kulpa, es kondenado de resivir una haftona kon baston, i el es ke deve kontar (en alman) los golpes ke resive. Kuando ya alkanso a munchos, el kapo le dize : No es esto, te yerrates ! Empesaremos por de muevo ! No es menester de dizir en ke hal se topo despues…i naturalmente, aviya de lavorar el diya despues. 

Kaliya tener salud i fuersa fizika para sovrebivir, ama yene no abastava. Kaliya tambyen tener una fuersa moral , una veluntad de bivir, una rezistansya diya despues de diya. Haïm topava esta fuersa en la poeziya. Se resitava para si mismo poeziyas de Baudelaire, i munchas vezes disho ke es Baudelaire ke lo ayudo para sovrebivir en Auschwitz. 

I despues de esto todo, ke yo konto en tres minutos, ama ke sureo un anyo i kuatro mezes, serka de kinyentos diyas, kada diya syendo una eternidad de dolor, de kanseryo, de dezespero i de ambre, uvo la marcha de la muerte, ke empeso a pye el 18 de enero 1945, poko antes de la yegada de los Rusos. 

Ya avli aki, el 28 de enero pasado, de la marcha de la muerte . Yo kontava esto : 

Aze muncho friyo i una inyeve muy fina kaye desde oras. Los deportados kaminan en silensyo, guadrados por los SS ke travan i matan a kada uno ke no kamina bastante presto. No deshan mismo tyempo para pishar, mos konto Sephiha ; kale pishar sovre si. Robert Marcault, otro testigo, mos dize : « la dizenteriya me vazyia ;el friyo es tan fuerte ke yela lo ke korre de mi i lo aze kuchiyos i algujas ke me arrasgan el puerpo. Mis kalsados son bolados i kamino pyezes desnudos sovre la inyeve. Mis pachas no kyeren mas kaminar ama yo keriya tanto bivir. Kuando los SS mo azen kedar, toparon muevo djugo para englenear : ovligar unos kuantos deportados eskojidos al safek de deshar el kamino i korrer en la inyeve profunda, i los SS travan sovre los deportados , i yaman este djugo  « la kasa de taushanes »,  kon grandes rizas de matadores bovanchones. 

Esta marcha a turado diyas i noches para Robert Marcault, asta ke yege en el campo de Gross Rosen, ande se va kedar un poko, i despues de aya se va yene partir a pye asta un treno  no mos dize ande, ama mos konta ke los meten en vagones avyertos – todos los testigos dizen la misma koza : vagones avyertos kon un frio de entezador, tan munchos en kada vagon ke no se puediya asentar ni mismo mover, de tal manera ke mismo los muertos kedavan en pye, los ke se aresvalavan eran pizados i aogados. Sephiha mos konta ke el era el ultimo de suvir en el vagon, ande ya eran unos 160, i ke  pudo entrar solo echandose ensima de los otros. Sephiha toma la kolcha de los muertos, tyene 22 anyos i no kyere murir el diya de su aniversaryo, i durme ansina, luchando kontra el frio kon las kolchas i los puerpos de los muertos, sin nada de komer ni de bever. I mos dize ke ansina era tanto kansado ke durmyo, i durmyendo izo los suenyos los mas ermozos de toda su vida. Marcault mos konta la misma koza. Una vez, en una estasyon, unos ke los vyeron aprovaron de echarles pedasos de pan. Syertos ke izyeron esto fueron pishin fuzilyados. 

Haïm ayega ansina al kampo de Dora, ama a la yegada de los Aliyados es yevado a Bergen Belsen, i es aya ke va ser liberado por los inglezes el 15 de avril 1945. De medyo-enero a medyo-avril 1945, fueron otros tres mezes de infyerno ke bivyo Haïm, i de esto todo se sovresalyo. I aya, o un poko despues, se ambezo la muerte de su padre en Dachau, ama la vida de su madre en Ravensbruck. Komo turka, no la aviyan embiyado en Auschwitz, i esto es ke la salvo. Ke la salvo un tyempo, porke se muryo sinko anyos despues, en 1950. 

Aboltado en Bruxelles, Haïm empesa estudyos de kimika, i sale diplomado injenyor en 1948. Se kaza kon una djudiya franseza, ija de un patron de gazeta, i se instala en Fransya ande lavora komo kapo de laboratoryo  en el instituto kimiko de Rouen. 

Ama la muerte de su madre, despues de la de su padre, van a trokar su vida. Uerfano de padre i de madre, no kije serlo tambyen de mi kultura, disho Haïm. En 1950, troka de todo al todo. Desha la kimika, para empesar muevos estudyos, esta vez de linguas. Kale entender ke lo ke kyere, es estudyar muestra lingua, el djudeo-espanyol. Ama por esto, entyende ke kale konoser el kasteyano por el klavo i el burrako, ama tambyen el portugues, el italyano, el ebreo, el turko, i mismo el yidisch. I para el, estudyar es estudyar a la Universidad i obetener un diplomo. Haïm es diplomado (entre tantas kozas) no solo de espanyol, ama tambyen de ebreo i de Yidisch… 

Esto vyendo ke el tyempo de mi emisyon ya se esta eskapando i ke solo empesi de vinir a avlarvos de djudeo-espanyol i de lo ke izo despues de 1950. Me kedan otros sesenta anyos de kontarvos. Oy solo vos avli de su mansevez, deshandolo a 27 anyos kuando agora tyene 87. Me parese menester de kontinuar al djueves ke vyene, si kyere el Dyo!

Check Also

En este tyempo… Adi 48 por Albert Israel (meldar i sintir)

30.7.2026 Adi le telefono a Anani i le konto ke los teroristos estan entrando de …

One comment

  1. Angela Doris Teixeira Carvalho

    Soy Profesora de Portugués, Español y pesquisadora del judeo-español en las Comunidades Judías- Españolas de Brasil».Es una gran emoción saber del homenaje, «Tributo a Chaim Sephila ke se tendra en Paris». Desde 1998 conozco um poco de su trabajo. Intento rescatar y divulgar el judeo-español,proyecto pionero en Brasil. Por favor, se posible y oportuno, me gustaría resivir informaciones actuales acerca de los trabajos de rescate del ladino del Profesor Chaim Sephiha.

    Saludos,
    Angela Carvalho
    Doctoranda en Filología Hispánica

Deja una respuesta

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *

Este sitio usa Akismet para reducir el spam. Aprende cómo se procesan los datos de tus comentarios.