Keridos amigos,
Este djueves mi emision va ser sovre un famozo haham selanikli del siglo 16, ke se yamava Moshe Almosnino
Los ke van a kerer oirme en direkto lo podran indosen a las 4 h 06 PM, ora de Paris, sovre www.radioj.fr Kale klikar arriva a la derecha sovre Ecouter Radio J en direct. I si no es en direkto, abasta asperar un diya o dos, i despues ir a oirme en redifuzyon sovre http://www.radioj.fr/node/145
Saludos a todos
Edmond Cohen Paris Fransya
![]()
RABBI MOSHE ALMOSNINO
Saludes a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.
Mi emisyon se puede oir en el mundo entero sovre internet, al sityo de Radio J, http://www.radioj.fr, sea en direkto (el djueves a las 4 i sesh, kale klikar arriva a la derecha, sovre Ecoutez Radio J en direct) sea en redifuzyon, indose al kavo de la redifuzyon de las emisyones de la medyudiya del djueves.
De otra parte, vos akodro ke el proksimo atelye de konversasyon de Vidas Largas se va tener el martes ke vyene, 19 de janvier, de las dos a las kuatro, en el Centre Communautaire. Estos atelyes son avyertos a todos, venid munchos.
Oy, antes de empesar mi emisyon, vos kyero dar dos anunsyos sovre el Profesor Sephiha, muestro kerido prezidente de Vidas Largas, ke por razones de salud i de edad (93, mashalla mashalla) sale agora muy poko de su kaza, i ke portanto se puedra ver dos vezes este mes:
El alhad ke vyene, 17 de janvier a las kuatro, en prezensya de HV Sephiha, Henri Behar va avlar de su livro « A table avec Albert Cohen » (a komer kon Albert Cohen) en el Muzeo de Arte i de Istorya del djudaismo. Henri Behar tuvo la idea de arrekojer todas las reseftas de kozina sefardiya ke se topan aki i aya en los livros de Albert Cohen. Esto es organizado por la asosyasyon Al Syete.
I el alhad de despues, 24 de janvier, kijo dizir en diez diyas, a las 4 i medya, el profesor Sephiha dara su testimonyo en el Memoryal de la Shoah sovre lo ke fue su buelta de Auschwitz, kon la marcha de la muerte i los trenos ke yamo trenos de la Meduse, asta otros kampos asta ke ser liberado i ayegar enfin en Bruxelles en 1945. Los ke son interesados tyenen de rezervar, i toparan todas las indikasyones sovre el sityo internet del Memoryal.
Esto dicho, vengo a mi emisyon de oy, ke va ser sovre un famozo haham selanikli del siglo 16, ke se yamava Moshe Almosnino. Digo famozo porke en vedra es famozo, ama tengo de atorgar ke su fama no se teniya venido asta mi, kuando meldi sovre este Almosnino un artikolo muy interesante en el numero de septyembre pasado de la revista dijitala Diyalog, eskrito por Yehuda Hatsvi, un ombre muy savyo ke bive en Israel i ke de aya es moderador de Ladinokomunita. Este artikolo me dyo la gana de saver un poko mas sovre el haham Almosnino, bushki sovre internet, topi artikolos del haham amerikano Yosef Bitton, i agora penso tener bastante para una emisyon, enteramente travada de internet komo es el kavzo de munchas de las miyas.
Moshe Almosnino nasyo en Selanik entre 1515 i 1518, asigun los istoryanos i byografos, kijo dizir unos 23-26 anyos despues de la ekspulsyon de 1492, dunke muy serka. Vo lo akodro porke vos vo dizir despues ke syertos livros ke eskrivyo, los eskrivyo en espanyol, syerto kon karakteres ebreos (rashi), ama de lo ke fueron eskritos en karakteres ebreos no troka ke lo fueron en espanyol d’Espanya, i no en djudeo-espanyol ni en ladino.
Vos akodro tambyen ke 1515 es un anyo ke todos los fransezes konosen, mismo los ke no konosen muncho a la Istorya, por ser el anyo de la bataya de Marignan, ke gano el muevo rey de Fransya, François Ier, dainda muy mansevo. I savemos tambyen ke François Ier es el rey ke firmo (en 1536) akodros yamados Kapitulasyones kon el mas grande Sultan osmanli de la Istorya, ke fue Suleyman el Magnifiko. Vos akodro esto para ke veash un poko mijor en ke tyempos estamos, tyempos yamados el Renasimyento.
La famiya de Moshe Almosnino era orijinarya de la sivdad de Jaca, en Aragon. Por tanto, meldi ke su padre, Baruh Almosnino, era en Selanik el kapo de la komunita katalana. Katalunya i Aragon no son la misma koza, ama ansina es.
En todo kavzo, lo ke todos dizen, i esto me sorprende un poko, es ke dos de sus antepasados (de las famiyas Almosnino i Cumbriel) fueron kemados por la Inkizisyon. Yo seriya interesado de konoser las razones juridikas ke justifikaron tala kondenasyon. Vos akodro ke la Inkizisyon empeso en Espanya en 1479, no kontra los djudyos ke se diziyan djudyos, ama kontra los djudyos ke se diziyan kristyanos. I afillu si ya se save ke, despues de las matansinas de 1391, munchos djudyos aviyan sido ovligados de ser anusim (katolikos por fuersa, lo ke los kristyanos yamavan marranos) no veo byen los antepasados del haham Almosnino, el mismo de una famiya de hahamim, azyendosen pasar por kristyanos, al punto de ser kemados durante los solo tredje anyos ke separan 1479 de 1492. Antes, no aviya Inkizisyon. Despues, syendo la ekspulsyon, no aviya mas Almosninos en Espanya. Para mi, estos dos antepasados kemados por la Inkizisyon son un misteryo ke no entyendo byen.
Meldi tambyen ke Moshe se kazo kon una mujer yamada Simha, i ke de eya tuvo a los menos dos ijos, yamados Shimon, el bohor, i Ishak, i una ija. Empeso de ser, en 1553, a la edad de mas o menos 35, el haham de la komunita de su padre, dicha Neve Shalom, en Selanik.
I pishin se izo konoser komo un darshan de alto nivel. Kualo es un darshan? Es el ke aze komentaryos por palavra, en diskorsos, un predikador. Ama el no solo avlo, ama tambyen eskrivyo muncho. Ay darshanim ke no eskrivyeron un byervo, komo los primeros hahamim de la Mishna. Son otros ke eskrivyeron lo ke disheron. I ay los ke eskrivyeron de si para si, i mos kedan sus eskritos.
Almosnino era un haham espesyal, en lo ke no se interesava solo en kozas de Tora i de relijyon, sino tambyen en kozas syentifikas, sovre todo en astronomiya, ama no solo.
En los anyos 1560, va ser el haham de la komunita portugeza de Livyat Hen, sostenida por la famiya Nasi (Gracia i su sovrino i yerno Joseph) i se va kedarlo asta su muerte unos vente anyos mas despues, verso 1580, a los 65.
Vos dishe ke Almosnino era un haham un poko espesyal. Era tambyen un djiz de kapo, no solo de su propya komunita, ama de la komunita djudiya de Selanik entera, i esto lo amostro en 1566, kuando los djudyos selaniklis lo embiyaron kon dos otros hahamim en Estambol, (ke los djudyos yamavan Kushta, abrevyasyon del byervo ebreo entero Kushtandina) para ver, en nombre de los djudyos de Selanik, al Sultan Selim II, ijo de Suleyman el Magnifiko ke veniya de morir.
Los djudyos de Selanik sufriyan de vergis i dasyos, ke los muzulmanos no teniyan de pagar, i ke eran muy pezgados solo para los djudyos, ke no puediyan soportarlo. Ya aviyan embiyado, antes de Almosnino, al haham Binyamin Meir Halevi, ama este no aviya reushido.
Kaliya ver al Sultan Selim II. Ya konti aki, en la emisyon ke ize sovre Joseph Nassi, komo este aviya ayudado a Selim, al kual al empesijo Suleyman preferiya un otro ijo, i aviya metido Suleyman en bueno kon su ijo Selim. I Selim teniya por esto amistad verso Joseph Nassi, al punto de azerlo konde de Naxos. Almosnino keriya aprovechar esta amistad en favor de su echo suyo. Ama yene era muy yuch solo de ver al Sultan, ke embiyava la djente a ver a sus vezires. Malgrado los vezires, Almosnino reusho sinko vezes a ver el Sultan el mismo, ama no serviya de nada, el Sultan no keriya nada trokar. Entremyentres los dos hahamim ke akompanyavan a Almosnino se muryeron uno detras del otro, i tuvyeron de ser remplasados. Almosnino no se deskorajo, sinko vezes aviya aprovado sin reushir, la sejena entrevista kon el Sultan Selim II fue la buena: el Sultan acheto de dar un firman en favor de un alivyamento de la situasyon de los djudyos de Selanik. Es ke el ayudo de Joseph Nassi enderecho las kozas? Yehuda Hatsvi, ke konta la koza en la Revista Diyalog, se amostra bastante shupeli sovre el haliz rolo de Nassi. Lo ke es siguro es ke, por una razon o por otra, Almosnino reusho en su misyon, i pudo aboltar a Selanik i kontinuar su lavoro de komentador i de savyo, ke mismo en los dos anyos ke tuvo de kedarse en Estambol no teniya deshado, komo lo vamos a ver agora, porke agora vino el tyempo de avlarvos de los eskritos de Moshe Almosnino.
Por empesar, i antes de avlar de sus eskritos relijyozos, avlaremos de sus eskritos syentifikos o filozofikos.
Almosnino eskrivyo un komentaryo sovre el tratado Fizika de Aristote, i tambyen el tratado De Sphera Mundi, de Joannes de Sacrobosco, savyo ingles del siglo 13, konosido tambyen (ama no por mi) kon el nombre ingles John of Holywood, o franses Jean de Halifax. No pude topar el anyo presizo ande Almosnino eskrivyo su komentaryo de Sacrobosco, ama de toda manera, no deviya saver ke un polones yamado Copernic aviya puvlikado djusto antes de morir, en 1543, su ovra De revolutionibus orbium celestium, ande se topa el sol, i no mas la tyerra, al sentro del universo, lo ke va a la kontra, no solo de Sacrobosco, ama de todos los savyos (salvo Aristarco de Samos, ke, asigun Archimede, diziya la misma koza de Copernic unos 1800 anyos antes, ama no fue tomado al seryo). No kale olvidar ke en 1633, 90 anyos despues del livro de Copernic, el povereto de Galileo ke se amostrava de akodro kon las ideas de Copernic, fue djuzgado por la Iglesya i kondenado a renunsyar a estas ideas. Ama esto todo mos alesha de los lavoros de Almosnino…
Almosnino traslada i komenta el tratado intitolado Novae theoricae planetarum, escrito en 1545 (dos anyos despues de Copernic) por un savyo austriako yamado Georg Von Peuerbach, ke guadra las ideas de Ptolemeo, kon la Tyerra al sentro del universo.
En espanyol (kon karakteres ebreos) eskrive el Tratado del Estrolabio. A propozito de espanyol eskrito en karakteres ebreos, Yosef Bitton mos dize ke Almosnino «wrote in spanish and in ladino (spanish with hebrew letters)»(eskrivyo en espanyol i en ladino: espanyol kon letras ebreas). Por siguro, esta manera de dar a entender lo ke es el ladino es un yerro. Almosnino no eskriviya en ladino, porke el ladino es una traduksyon literal del ebreo, i de toda manera, komo lo eskrivyo el profesor Sephiha en su artikolo (en franses) «Literatura judeo-espanyola problematika» en Sefarad.org, «no es porke un teksto espanyol es eskrito en karakteres ebreos ke es judeo-espanyol». Almosnino eskrivyo antes del nasimyento del djudeo-espanyol vernakular. El autor anonimo del artikolo sovre Almosnino en Sefardiweb (puede ser Pilar Romeu?) eskrive (en espanyol): «(Almosnino) escribio algunas obras en lengua romance (no se puede decir propiamente que en judeoespanol, ya que esta variedad linguistica no estaba todavia consolidada en el siglo XVI).»
Esto dicho, todo lo ke dishe asta agora era sovre la astronomiya.
Ama Almosnino eskrivyo tambyen, en espanyol, un Tratado de los suenyos.
En filozofiya, aze komentaryo del famozo tratado Etiko a Nicomachos, de Aristote. En esto vemos ke Almosnino, i komo el munchos hahamim, eran interesados por la filozofiya grega afillu su paganismo.
Otro filozofo komentado por Almosnino, esta vez no es un grego ama un muzulmano adjem (de Persa), del siglo 11, Al Ghazali, filozofo i theolojyano ke syempre tuvo influensa no solo sovre los muzulmanos, ama tambyen sovre djudyos, tales ke Yehuda Halevi o Rambam.
Eskrive tambyen, es espanyol, un tratado intitolado «Regimiento de la vida», de filozofiya moral.
Almosnino es tambyen un istoryador i un observador del mundo. Komo lo dishe antes, aprovecho ke se topava en Estambol para eskrivir a lo manko dos livros, ke eskrivyo en espanyol, ama kon karakteres ebreos rashi, i ke intitolo, el uno «Cronica de los reyes otomanos», i el otro «Extremos y grandezas de Constantinopla».
De esto todo ya vemos ke Almosnino era de alta kultura, i un meoyo muy avyerto sovre el mundo i sus moradores.
Agora avlaremos de su ovra relijyoza. Almosnino eskrivyo munchas ovras en lashon , ande mete su nombre Moshe, komo era el uzo ande los hahamim, ke aprovavan de deshar sus nombres, sea en el puerpo mismo del eskrito, manera de azer de Yehuda Halevy i munchos otros, sea en el titolo de la ovra. Ansina aze Almosnino kon su nombre Moshe:
Yede Moshe (las manos de Moshe) komentaryo de las sinko Megilot (sinko, komo los sinko dedos de la mano): Shir ashirim, Ruth, Eha (Lamentasyones), Kohelet i Esther.
Pirke Moshe (los Kapitulos de Moshe) komentaryo del Pirke Avoth
Tefila leMoshe (Orasyon de Moshe) sovre las orasyones i los teilim (psalmos).
El haham Yosef Bitton, en un artikolo en ingles en Halakha of the day, sovre internet, mos da un egzemplo de lo ke travo de Almosnino en su komentaryo de la Megila de Esther. Kon el poko tyempo ke me keda, vo aprovar de kontarvos este egzemplo.
La kuestyon es sovre el empesijo del Livro de Ester. La kuestyon es: deke empesar por dizirmos ke Ahashverosh reynava sovre 127 sivdades, «de Hodu (las Indyas) a Kush (la Etyopiya)». Ke interes tenemos de saver esto? Se puede pensar ke lo ke mos interesa, es solo de saver ke kijo matar a los djudyos.
Almosnino mos da a entender ke lo ke mos ambeza la Megila dizyendomos kuanto grande era el reyno de Ahashverosh, es ke de esta manera konteniya todos los djudyos del mundo. No aviya pais o sivdad para refujyarse. Mas grande es la sekana, mas grande es el nes de la salvasyon.
De la misma manera, Almosnino mos da a entender deke la Megila mos konta la istorya del pranso i de lo ke se paso kon Vashti. El rey era borracho kuando kijo ke venga Vashti, i komo refuzo se arravyo kontra eya i tomo la desizyon de arondjarla. Ama despues kuando se dezemborracho, se arrepintyo, ama tan poderozo ke sea el rey, una vez ke aviya tomado un dekreto, mismo el no pudiya trokar lo ke aviya dechidado, afillu borracho.
Asigun Almosnino, lo ke se paso kon Vashti es para ambezarmos ke el rey, una vez ke aviya ordenado de matar a los djudyos, no pudiya trokarlo. I portanto los djudyos se salvaron, i entendemos mijor kuanto grande fue el nes.
Agora ya vino el tyempo de kedarme sovre Rabbi Moshe Almosnino, i vos digo: al djueves ke vyene, si kyere el Dyo!
Edmond Cohen
Paris – Fransya
eSefarad Noticias del Mundo Sefaradi