Muestra lingua por Edmond Cohen: LOS KE MOS DESHARON ESTE ENVERANO 2017 (2)

edmond-cohen1Keridos amigos,
Vo kontinuar (i eskapar) este djueves mi emisyon de radyo sovre los ke mos desharon este enverano, ke malorozamente se enrikesyo kon el triste haber de la muerte de Gracia Albuhaire, ke mos dyo Leon Benatov.

Los ke van a kerer oirme en direkto lo podran indosen a las 4 h 06 PM, ora de Paris, sovre www.radioj.fr  Kale klikar arriva a la derecha sovre Ecouter Radio J en direct.

I si no es en direkto, abasta asperar un diya o dos, i despues ir a oirme en redifuzyon sovre http://www.radioj.fr/node/145

Saludos a todos
Edmond Cohen Paris Fransya

——————————————————————————————

LOS KE MOS DESHARON ESTE ENVERANO 2017 (2)

Saludes a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.

La semana pasada vos avli de kuatro djudyos ke mos desharon este enverano, entre estos kuatro aviya Jerry Lewis, ama no tenyendo bastante tyempo, vos aprometi de avlarvos de el esta semana.

Ay unos pokos diyas, vide a la televizyon un filmo, kon Jason Statham, The Transporter 2, ande dos pulises estan avlando, el uno es amerikano, el otro franses, djugado por François Berleand. I kuryozamente, kualo dize el Amerikano al Franses? » vozotros los Fransezes sosh lokos (o un byervo ansina) : topash ke Jerry Lewis es un grande aktor!» Porke lo es, responde Berleand. Kuryozo…Kualo veniya azer Jerry Lewis, dainda bivo, en este filmo ke no teniya nada de ver kon el? Dainda me lo esto demandando! Ama lo ke es vedra, es ke los kritikos fransezes syempre tuvyeron muncho mas konsiderasyon para Jerry Lewis, de los kritijos amerikanos ke solo vyeron en este aktor un paylacho sin grande valor.

Jerome Levich – esto era el haliz nombre de Jerry Lewis – nasyo en 1926 en una famiya de djudyos rusos ke ya eran artistos.

Jerry Lewis se aze konoser en los anyos 40 kon el kantador de orijen italyana Dean Martin, de su haliz nombre Dino Crocetti. Van a djugar unos 17 filmos en djuntos antes de separarse en 1956.

Es vedra ke Jerry djugava el rolo de un paylacho, ama lo djugava kon muncho talento i invensyon. A propozito de invensyon, kale dizir ke despues se metyo el mismo a realizar filmos i ke para ayudarse el mismo invento lo ke se yamo video assist, kijo dizir tomar una video en mismo tyempo ke se filma, lo ke permite de ver pishin el rezultado.

No se puede dizir, asigun mi, ke los filmos de Jerry Lewis tyenen un kualkyer atadijo kon el djudezmo o los djudyos…salvo uno ke izo en 1972, ama ke dinguno pudo ver, el filmo intitolado The day the clown cried (el diya ande yoro el paylacho). Deke dinguno pudo verlo? Porke el mismo no lo permityo, topando este filmo, ke portanto era suyo, kompletamente malogrado…Kale dizir ke la idea del filmo no era kolay: un paylacho ke va en Auschwitz para englenear a las kriaturas…

Jerry Lewis tuvo dos mujeres, i kon eyas 7 kriaturas (6 kon la primera, una kon la sigunda), tuvo tambyen varyas amantes, la mas famoza syendo una syerta Marilyn Monroe…Ama esto dicho, se okupo muncho de los hazinos, al tal punto ke el es el ke krio desde 1966 el telethon, tan famozo oy, en favor de los ke sufren de miopatiya. Fue por esto nominado por el premyo Nobel de la paz, i asigun mi meresiya de obtenerlo mas ke otros ke eyos lo obtuvyeron, komo Yasser Arafat, por egzemplo.

Desharemos a Jerry Lewis para aboltar agora a Haim Vitali Sadacca. Ya vos avli de el la semana pasada, ande vos meldi un ermozo teksto de Rachel Bortnick kontandomos la vida de este poeta djudeo-espanyol. Ama por manko de tyempo, no vos pude meldar unas poeziyas suyas.

Halbuki me parese ke el mijor omenaje ke se pueda azer a este ombre keda de meldarvos pedasikos de su ovra poetika.
Tomaremos por egzemplo esta poeziya:

Sentimientos amorozos de un pintor

Te huites a un riko, yo un pintor no famoso
So ombre infeliz desesperado i sin gozo,
Kon kolores más kayentes dezeyi desinarte,
Nunka pensi en tela o en un karton pintarte.
A tu dulsura unas luzes divinas kije darte,
Durante mi vida para pueder posesionarte.
Te graví en mi korason i hize mi sinyatura,
Metiéndote en kuadro ke refleta tu hermosura.
Me mata la kolor de sielo ke hay en tus miradas,
Siempre fueron kon tus dulces sonrizas dekoradas.
Estarás ariento de mí para ke tú me inspires,
Kon tus bellos ojos dezeyo a ke siempre me mires…
A tus lavyos les di la kayentura de tus sonrizas,
Pinti tus lindas miradas kon la alegriya de tus rizas.
Todo tiempo ke estaré dekorado kon tu prezensya
Kayentaras mi alma, alargarás mi egzistensya.

Otruna:

Sentimientos de un Poeta

Mi kerida,
Te amo tanto, ke si fuersa divina tenia
De pueder alimpyar las miradas de kada dia
Ke se gravan en tu puerpo durante tus paseos,
Miradas yenas de kodisyas d’amor i dezeos.
So un amorozo ke no puedo kompartir mi gozo,
Sos regalo de los sielos ke me rendes orozo.
Siempre fuites mi vida, mi alma, mi esperansa
Me azes olvidar las penas de mi vida kansa.
Sos mi luz ke la kuala briya i ke siempre me giya
Iluminas mi alma i me inches de enerjiya.
Amor mio, en mis poemas prefero no nombrarte
Para mi sos sakra, no digo tu nombre en mi arte.
Porke kreo kon tiempo puede perder su sentido
I se transformara a un biervo inekspresivo.
Kuando penso en ti mi sangre buye en mis venas
Es tu amor ke sirkula, son kon karinyo yenas.
Todos los dias bivo kon tu nombre i kerensia
Para mi sos mi mundo, mi fiesta, mi egzistensia.

Otruna poeziya de Haïm Vitali Sadacca:

UN KASTIGO

Komo se paga a un padre los sakrifisyos
Eran tres ijos i todos kon buenos ofisyos.
Siempre estavan en el entorno de su meza,
Alegres, felizes, gozavan de su rikeza.
****
El tiempo paso presto, los ijos se kazaron,
Padre i madre a sus kerensyas se bazaron,
Kuando se hueron la kaza kedo muy vaziya,
Esta soledad los matava, los dezaziya.
****
Las kerensyas de sus ijos eran grandes visyos,
Se olvidaron de eyos i de los sakrifisyos.
La fuersa de bivir la topavan en eyos,
Sus egzistensyas era komo grande konsolo.
****
Viniyan ralamente, las kerensyas bolaron,
Elnueras , enyetos de eyos se olvidaron,
Estos vyejos yenos kon kaprichos yoraron,
Noches ,dias kon soledades se amasaron
****
El padre moriya, los ijos kon sus famiyas,
Asentados al lado de sus madre en siyas,
Todos eran sombayados en este espero,
Mostravan tristeza komo luto verdadero.>
****
Avyeron el testamento kon un dezespero,
Porke eyos teniyan l’alma en el dinero.
“”Mis keridos”diziya, kon mi djusta konsensya
Vos deklaro mi testamento, ma sin kerensya,
Mis ijos no hueron meresientes a herensya.
Esto ordeno mi humanismo i mi sensya.
Vuestra madre bivera en hotel de alta vida,
Gozara de mi rikeza fin hasta su yida.
Todo sera para los proves despues su muerte,
A vozotros kastigo, para mi paso fuerte.
Vuestro komporto me rondjo a este mal buto,
Konseja vuestros ijos i no tengash mi luto.”

Otruna ultima:

”NUESTROS UZOS”

El esperava kudyo durante su dezrepozo,
Deseava una afeksion, un poko de gozo,
Una chika konsolasion iva ser komo kura
Le iva kalmarle su sufriyensa tanto dura.

De su hazinura no tadrates a saverlo,
En bivo no topates el tiempo por ir i verlo
Kuando sentites ke el no esta mas en vida
Korrites al kal, asistir a su ultima ida .

El no estara al koriente de tu venida
Ni de tu estima, visto ke no esta en vida.
Tu amistad i honor kaliya kuando biviya
Iva kreer a la fuersa ke lo arebiviya..

No le enteresa mas la orasion ke es echa,
Ni los yoros de su siedra ni de su derecha.
La asistensia kon donasiones i estas flores
Son por respekto a los serkantes por sus dolores.

Siete dias pransos de gala a los poderozos,
Munchos se olvidan de akeyos menesterozos.
Komo si fuera fiestar el dolyo de sus keridos,
Kreyen ke estos komeres adovan los feridos.

Kuzineros, servientes aparejan los komeres,
Se fiesta este dolyo kon diferentes beveres.
Si estos gastes seran echos a los proves solo
El luto se transformara a un grande konsolo.

Kreyo , devemos alesharmos d’este modernismo
En aplikando los sentimientos del humanismo.

Ansina me vo kedar de mi meldadura de poeziyas de Haim Vitali Sadacca, porke es vedra ke yo pensava eskapar mis nekrolojiyas de este enverano kon Haïm Vitali Sadacca, ama malorozamente, aze pokos diyas de esto, Leon Benatov mos dyo sovre Ladinokomunita el triste haber de la muerte, fin de agosto, de Gracia Albuhaire, de Bulgariya. Yo la konosiya por tener eskrito poeziyas, i artikolos tambyen, en el livro ke Leon Benatov me aviya embiyado, intitolado «Para ke no se olvide (segundo livro)», eskrito por varyos sefaradim de Bulgariya.

En memorya de esta mujer, vos kyero meldar una de sus poezias i uno de sus artikolos, travados de este livro.

Empesaremos por la poeziya:

Konsejo de madre

Ija buena, henoza,
tu amor no va venir,
no la asperes, leshos va partir.

Tu sos tan ermoza,
otro aspera agora!
Tu vales mas de todo el oro.

No arrankes tus vestidos!
No te mueras de amor!
No la asperes vente anyos,
es muncho tiempo de onor.
No deshes las lagrimas
de tus ojos ke korran agora
tu kara blanka ke kemen!
Solo por kriatura kavesa aboka!

Tu sos tan ermoza,
otro aspera agora!
Tu vales mas de todo el oro.

I agora el artikolo:

TRAGEDIA EN EL KAMPO DE KONSENTRASION «KAILAKA»

Josef se alevanto de la siya i estuvo kaminando avagar, sin seguridad, komo persona ke sta pizando en las flamas. Tomo el mikrofono kon manos titiriando, ma kedo mudo. Unos kvantos puntos no pudo avlar. La djente ke vinieron al arekojimiento «In memoriam» de los matados en el tiempo del Olokausto, kedaron enkantados. Ombres i mujeres ke pasaron los anyos del fashismo i de la segunda gerra mondiala estavan tristes. Para unos kuantos puntos en la sala se izo una kayades. Despues Josef alevanto la kavesa, komo ke se tornava de un negro suenyo i ampeso avlar:

«Estavamos internados en un lugar ke se yama «Kailaka», serka de la sivdad Pleven. La famiya entera, mi madre, aedada mujer, komo estava en kaza kon larga fusta, mi padre kon sapatos, su ermana i yo ainda manseviko. Mos aresentaron en una baraka de tavlas, kon otra muncha djente. El techo era kuvrido kon mushama ke presto se enflamo. Avia solo una ventanika muy chika de ariva. Las kamas de tavla estavan tan serka una al lado de otra, ke no avia lugar para pasar. En esta baraka no avia aver. La puerta estava serrada. Afuera se podia salir solo kon permision. No demandes lo ke komiamos…»

Josef estava avlando i se estava travando la kravata. Las manos le estavan titiriando. El kontinuo a kontar:

«Una noche, vino ande mosos un legionario. En la solapa del manto tenia el signo de los legiones. El disho ke vino a ver una ijika ke kanta muy ermozo. Mezmo disho ke en la chanta tiene paras para mozos. Ya saviamos ke este fashisto no vino para bueno. El legionario mos komando ke mos echemos todos a dormir.

A media noche la baraka se incho de fumo. Kon flamas grandes estavan ardiendo el techo i las paredes. Fuego, fuego…ampesimos a gritar. Dinguno no mos avrio la puerta, ke estava serrada kon yave. En la kamareta ampeso grande paniko. Ampesimos a romper la puerta. Las flamas yenaron la kamareta entera. Del techo estavan kayendo pedasos enflamados de la mushama, matando djente. Avia munchas personas enflamadas, ke no pudieron salir por la puerta i kedaron muertos.

Yo tomi la mano de mi madre i ampesi a travarla para salir por la puerta, ke la arompierion. El lugar entre las kamas era muy estrecho, i mizmo estava en flamas. Mi madre a kada paso se estava kayendo porke pizava la fusta larga. Yo me tornava, la alevantava i la deshi serka de la puerta. En la kamareta estavan gritando todos.»

La boz de Josef ine ampeso a temblar. Paresia ke sus ojos estavan agora viendo las flamas i su madre. El kontinuo a kontar lo ke paso:

«Mi madre estava kedando atras. Yo ine me tornava para travarla adelantre, fin ke la deshi en la puerta i salti por la ventanika alta. Las flamas estavan kemando todo. La djente se estavan kemando. Un manseviko entro tres vezes en las flamas para salvar djente, entero kemado de las flamas. El korio asta la sivdad Pleven para bushkar ayuda. Al treser dia el se murio de las kemaduras. Kvando salti de la ventanika me di en los piezes, ma ke importa. Ampesi a bushkar mi madre. En la puerta no estava. Afuera mezmo. Avia munchas djente kemadas, i eya no estava ayi.»

Josef se detenio en esta palavra, otrun poko se iva kaer…

Ya basta, Yosko! Todos savemos lo ke akontesio, tu madre no pudo salir i se kemo en las flamas.

Antes ke se asiente en su siya Josef topo fuersa de dezir:

– Ya se ke munchos de vozos pasaron kozas tristes. Ma deke algunos se olvidan todo i dizen ke en Bulgaria no avia antisemitismo, ke no avia fashismo. Tengo dolor por las personas ke se murieron i por estos ke kedaron bivos kon korasones fuerte yagados. A los ke dizen ke no avia fashismo en Bulgaria – yo les digo – esto es una grande mentira.

Ansina se eskapa este artikolo bastante apretamyento de korason, eskrito por Gracia Albuhaire. Ma esta misma Gracia Albuhaire, en este mismo livro Para ke no se olvide (segundo livro), eskrivyo otro artikolo ke vos meldi aki el 8 de janvier 2015, intitolado La segunda direktiva no vino, i ke se eskapava ansina:

» En Karnobat vino una direktiva tragika. Ke mos aprontamos un poko de bagaj, porke vamos a partir a un lugar. Ke asperemos Segunda Direktiva – kel dia i a ke ora vamos a partir. Mi madre ampeso a yorar: los vestidos stavan viejos, los kalsados rotos. Mi tia no podia kaminar… No teniamos nada para komer durante el kamino. No saviamos ke en este tiempo, bulgaros de la sivdad Kyustendil kon el deputado Dimitar Peshev, la egliza ortodoksa, grandes eskritores, los sindikatos azieron protestas, eskrivieron letras ke no mos embien a la muerte. Estos dias tragikos para los djidios no se olvidan. LA SEGUNDA DIREKTIVA NO VINO. Kedimos bivos. Damos munchas grasias a todos ke ayudaron para salvarmos.»

Kije kon estos dos tekstos de Gracia Albuhaire akodrarvos lo ke fue la vedra: si, el governo bulgar era fashisto, amigo de los Almanes, i metyo en prezo i en kampos a los ombres djudyos. Si, los djudyos bulgaros ke no biviyan en Bulgariya fueron aferrados i matados por los almanes sin ke los diplomatos bulgaros agan kualkyer koza para salvarlos. Ama es vedra tambyen ke los djudyos bivyendo en Bulgariya no fueron deportados ni matados, porke varyos bulgaros, ombres politikos, relijyozos, intelektuales, lucharon para salvarlos, i reusheron a salvar sus vidas.

Ansina me vo kedar oy, i vos desho asta el djueves 28, porke el djueves ke vyene no avra radyo por modo de Rosh Ashana. Por esto es ke de oy vos dezeo a todos, keridos oyentes, anyada buena i buenas fyestas, kon salud i kon vida!

Edmond Cohen
Paris Fransya

Check Also

Radio:: Kan Ladino kon Alegra Amado i Kobi Zarco – 17/07/2026

Programas anteriores שישי, 16:00 – 15:00 El departamento de radio de la nueva corporación de …

One comment

  1. Oportuno me parece este memorandum que a pocos dias de finalizar el año judio, lleva a cabo aqui nuestro kerido amigo, y admirado profesor; Edmond Cohen, de manera precisa y pormenorizada, acerca de las personalidades judias que nos han ido dejando a lo largo del año que estamos a punto de concluir …
    Quisiera detenerme en la figura de nuestro amado y añorado poeta y amigo; Haim Vitali Sadacca, con el que tuve el honor y el placer de mantener correspondencia, y al cual apreciaba grandemente, tanto o mas por sus virtudes humanas que por sus probadas cualidades de poeta y escritor …
    A traves de él, rindo homenaje al hombre y al amigo que se nos fue, colaborador habitual de este Bolein semanal. y desde unos dias, para siempre ya en nuestra memória …
    Recuerdo tambien para la figura de Jerry Lewis, y la de aquellos aqui citados que nos dijeron adios inesperadamente …
    Que sus álmas descansen para siempre en el Ganeden junto a la de los justos
    No quisiera desaprovechar la ocasion, para anticipadamente desear a todos un muy feliz año nuevo, el cual dará incio en la noche de este proximo dia 20 «Shaná Tová / Anyada buena i dulce» para Liliana y Marcelo, asi como para cuantos colaboran de una u otra forma con este Noticiero, y para cuantos a él se conectan asiduamente …

Deja una respuesta

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *

Este sitio usa Akismet para reducir el spam. Aprende cómo se procesan los datos de tus comentarios.