Muestra lingua por Edmond Cohen: LOS SULTANES OSMANLIS I LOS DJUDYOS (1)

edmond-cohen1Keridos amigos

En estos tyempos ande las relasyones entre la Turkiya i Israel no estan a lo mijor, me paresyo interesante de kontar lo ke fueron las relasyones de los sultanes osmanlis kon los djudyos.
Saludes a todos

 

Saludos a todos
Edmond Cohen
Paris – Fransya

——————————————————————————————

LOS SULTANES OSMANLIS I LOS DJUDYOS (1)

Saludes a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.

Por empesar,  vos akodro ke el proksimo atelye de konversasyon de Vidas Largas se tendra el martes ke vyene 29 de mais, a las dos i medya, en el Centre Communautaire. Venid munchos.

Vos akodro tambyen ke las emisyones de Radio J se pueden oir por internet sovre el sityo de Radio J, de toda manera en direkto, i tambyen despues en la redifuzyon de la mediudiya entera. http://www.radioj.fr/node/55

Estos tyempos, estamos vyendo kon muncho desplazer el Estado turko arravyandose kontra Israel, kuando, no ay tanto tyempo, aviya una haliz amistad entre los dos paizes, la armada de Turkiya lavorando mano kon la mano kon Tsahal.

Por lo tanto, no veo ke el governo turko aharve a su povlasyon djudiya, komo lo izo del tyempo de Inonu en 1934 kon los pogromes de  Trakya, o el varlik vergisi i la deportasyon en Ashkale en 1942, por egzemplo.

Esto todo me dyo la gana de akodrar, aki en Fransya ande munchos pretyenden ke el Islam es syempre i por natura antisemit, ke el egzemplo turko va a la kontra, syendo ke los Sultanes turkos, ke se dizian kalifes, kijo dizir a la kavesa del Islam, se amostraron durante siglos i siglos avyertos i tolerantes kon los djudyos, i esto, los sefardim lo saven mijor de todos.

Ya entenditesh ke no esto aki para pretender ke el Islam es por natura bueno kon los djudyos; kyero solo akodrar ke, en mismo tyempo ande los kristyanos, siglo despues de siglo, persigyeron los djudyos kon una krueldad inkreivle, uvo, aki i aya, muzulmanos ke los mampararon.

Para aboltar a los Turkos, puevlo ke biviya en Asia sentrala, no kale olvidar ke, entre los anyos 728 i 969, kijo dizir durante unos 240 anyos, (kaji en mismo tyempo ke en Fransya aviya la dinastiya de los karolinjyanos, entre los kuales el mas famozo fue el Imperador Charlemagne, koronado en 800) uvo entre la mar kaspyana i la Krimea un reyno turko ke se yamava el reyno de los Khazares, ke eran djudyos. Muestro amigo Daniel Alkalay, ke este en Gan Eden, ya mos konto aki en esta radyo, ay de esto unos dodje anyos, la istorya de estos turkos khazares konvertidos al djudaïsmo, i ke fueron un reyno independyente a la vez turko i djudyo.

Yo mismo avli aki, aze unos dyez anyos, de estos otros djudyos, los karaïtos de Crimea, ke avlavan en turko i kontinuaron, kuando se fueron en Lituania, a azer sus orasyones en turko.

Ya konti munchas vezes tambyen sovre este viyajador djudyo espanyol yamado Binyamin de Tudela, ke izo su viyaje en oryente verso el anyo 1160, i ke kontava komo los djudyos eran mal tratados en Estambol, ke no se yamava dainda Estambol ma Constantinopla, kapitala del Imperyo Romano de Oryente, o Imperyo Bizantino. Ama una parte de la Asia minor no pertenesiya mas a este imperyo. Ya estava rejida por los sultanes turkos Seldjukis, una dinastiya de sultanes antes de los Osmanlis, o Ottomanes, ke vinyeron despues.

Parese ke de este tyempo, los djudyos ke biviyan en la parte seldjuki de la Turkiya ya se topavan mijor ke ande los Kristyanos del Imperyo Romano.

Esto dicho, tengo de atorgar ke no tengo munchos elementos sovre esta kuestyon, i vos vo sovre todo avlar de la dinastiya turka ke empeso en los anyos 1300, vinyendo despues de los Seldjukis, i ke se yamo la dinastiya osmanliya, porke el primer sultan de esta dinastiya se yamava Osman Gazi, ke suvyo al trono en 1299.

Tengo de dizir ke lavori sovre un artikolo en ingles de Harry Ojalvo topado sovre internet en el sityo de Sephardic Studies, i tambyen sovre el livro en franses de Moïse Franco, Essai sur l’histoire des Israélites de l’empire Ottoman, eskrito en 1897.

Despues de Osman Gazi vino Orhan Gazi, ke konkisto la sivdad de Bursa, i en 1326 salyo un firman para la fragua de un kal, el Ets ahaïm (arvole de la vida en lashon), kal ke turo asta la mitad del siglo pasado. En el mismo tyempo, en Fransya no aviya mas djudyos porke Philippe le Bel los teniya arondjado 20 anyos antes, en 1306, despues de tenerlos arrovado de todo lo ke teniyan.

Kuando Bursa vino a ser la kapitala del Imperyo Osmanli, djudyos vinyeron de todas partes, mismo de Arabia, para gozar de la libertad.

Despues de Orhan Gazi vino Murat Iero (Hudavendigar, senyor i maestro), ke arrekojyo en Anatolia djudyos fuyendo de Ungariya i Trakya. Kuando los Osmanlis tomaron Edirne, esta sivdad vino a ser la mueva kapitala del Imperyo osmanli en vez de Bursa, i arrekojyo djudyos fuyendo de los Balkanes.

Despues vino el Sultan Yildirim Bayezid, ke en 1394 kombido los dkudyos de Fransya yene arrondjados por el rey Charles VI a venir en Edirne. Puede ser vos vash a demandar komo puede ser ke un muevo rey arrondje a los djudyos de Fransya, syendo ke ya aviyan sido arrondjados de antes. Ay munchas repuestas: la Fransya se engrandesiya, i engrandesyendo se topava de muevo kon djudyos en sus muevos territoryos. De otra parte, komo el rey teniya menester de los djudyos, los aziya en vezes venir atras.

Vos akodro tambyen ke 1394 es tres anyos despues de las terrivles matansinas de djudyos en toda la Espanya kristyana en 1391.

Me parese interesante de ver ke, antes de akojer en 1492 los djudyos de Espanya, los Sultanes osmanlis ya teniyan una kostumbre de akojer a munchos otros djudyos, mismo venidos de leshos.

Despues del Sultan Yildirim Bayezid, vino el Sultan Celebi Sultan Mehmet Iero, ke konkisto la sivdad de Izmir en los anyos 1400, lo ke permityo a la chika komunita djudiya de Manisa de desveloparse.

Despues vino el Sultan Murad II, ke akojyo en 1421 en Edirne i Selanik a los djudyos fuyidos o arrondjados de Almanya. Su mediko era el doktor Izak Pasha, kapo de los medikos de su palasyo, i un firman egzempto de vergi a toda su famiya.

Estamos vyendo kaer las sivdades bizantinas, dunke kristyanas, una detras de otra. Keda solo Estambol, kapitala de un chikitiko Imperyo bizantino, ke no es mas ke la sivdad misma.

Ama despues de Murad II vyene Mehmet II yamado el Fatih, el viktoryozo, porke va ser el ke va tomar a Constantinopla en 1453, lo ke sera el kavo del Imperyo Romano de Oryente i kon el el kavo de la Edad Medya.

Meldi aki en 2007 un teksto travado de El Amanaser, ke era una trasliterasyon por Christine Lochow- Drucke de Frankfurt, a partir del livro de Moïse Fresco, Los primeros sultanes. Este teksto, eskrito en 1910, kontava komo el Fatih tomo a Constantinopla.

Los Djudyos de Estambol se topâron muncho mijor kon la yegada de los Osmanlis. El Sultan Fatih permityo a los djudyos de las islas gregas i de Creta de venir a morar en Estambol. Su deklarasyon fue ansina:

«Oid, ijos de los Ebreos ke biven en mi pais. Kada uno ke kyere venir a Constantinopla puede venir, i ke el kusur de vuestro puevlo tope aki un avrigo.»

Kuando uvo la gerra entre la Slovakiya i los turkos, los djudyos kombatiron en un rejimento turko yamado «los ijos de Moshe». Despues de la gerra, el Sultan kombido a los djudyos ashkenazim de Transylvanya i de Slovakiya de venir en el Imperyo Osmanli. Dyo ordenes de adovar a munchos kales ke aviyan sido derrokados en esta gerra.

Tenemos los nombres de sinko djudyos pagados por ser medikos del Saray.

I despues vyene el sultan el mas konosido por los djudyos de los sultanes osmanlis, kijo dizir el Sultan Beyazid II. Es el mas konosido por los djudyos porke el va ser el ke va akojer a los djudyos ekspulsados de Espanya en 1492 i de Portugal en 1497. Esto no fue koza chika. El edikto de ekspulsyon, dicho edikto de la Alhambra,  fue dado el 31 de marso 1492, dando 4 mezes a los djudyos, dunke asta la fin de julyo, para irse o konvertirse. Pasado este tyempo, todo djudyo topado dainda en Espanya sera kastigado de muerte.

Kuando los djudyos de Estambol, yamados Romanyotes i ke avlavan grego komo los otros bizantinos, vinyeron a konoser este edikto, pishin el hahambashi de Estambol, Moshe Kapsali, korryo a ver el Sultan para demandarle de arresivir a los djudyos ekspulsados. No solo el Sultan acheto, ama izo mijor: komo lo konta Richard Ayoun tradusido por Haïm-Vidal Sephiha en el livro » los djudeoespanyoles. Los kaminos de una komunidad», izo una proklamasyon a los governadores de su reyno de no rempushar los djudyos, de arresivirlos kon brasos avyertos; ke akel ke iriya en kontra una sola vez de estos mandamyentos podriya ser enforkado. Tambyen el Sultan baldo a los dasyos de dezembarkamyento de akeyos djudyos, arrovados por los reyes katolikos, i ke se topavan desnudos i krudos.

Kon grande ezlancho las komunidades otoktonas partisiparon i eyas a los gastos de akojida. Los djudyos ekspulsados benefisyaron de la fuyida de los bizantinos kristyanos ke abandonaron sus kazas delantre de la konkista turka. Estas moradas fueron alkiladas por un presyo muy basho a los imigrantes djudyos.

Entremientres el almirante Kemal Reis (tiyo de Piri Reis, muy konosido por sus misteryozos portulanos, ama esto es otra istorya) vino kon una flota en Cadiz para salvar a los djudyos, ke no puediyan tomar nave por modo de los piratos barbareskos, ni kedarse por modo de la polisiya espanyola. Son las naves de Kemal Reis ke salvaron a unos mil djudyos de Cadiz i los yevaron en Turkiya.

Kuando el rey Manoel de Portugal, en 1496, ekspulso el tambyen a los djudyos de Portugal, inkluyendo miles de djudyos refujyados de Espanya, es tambyen el Sultan Beyazid II ke akojyo los ke pudyeron fuir el Portugal.

Para ser kompleto i no eskonder syertas kozas, kale ke dige ke topi sovre internet un estudyo de un Andrew G. Bostom a partir de un kapitulo de Joseph Hacker «»Ottoman policy toward the jews and jewish attitudes toward the Ottomans during the fifteenth century» (politika osmanliya verso los djudyos, i komportos djudyos verso los osmanlis durante el siglo 15) travado del livro «Christian and Jews in the Ottoman Empire; the functioning of a plural society» (kristyanos i djudyos en el imperyo osmanli; el fonksyonamyento de una sosyeta plurala) puvlikado en 1982 por Benjamin Braude i Bernard Lewis. (Es un poko largo de sitar, ama kale sitar).

En este estudyo, el autor mos dize ke si el sultan Mehmet el Fetih tuvo una politika de proteksyon de los non-muzulmanos, esta politika no fue kontinuada por Beyazid II, i «ay preva ke, basho su reynado, los djudyos sufrieron de seryozas limitasyones de sus vida relijyoza» (sin dizirmos las kuales).

Bueno…Es siguro ke estos sultanes no eran andjeles. Ama para mi keda yene siguro ke los djudyos, i no solo los de Espanya, tuvyeron muncho mazal de toparlos.

Despues del sultan Beyazid II vino su ijo Selim, ke konkisto a Ayifton, i ke metyo fin a la ley romana ke aziya interdiksyon a los djudyos de irse en Erets Israel.

Despues de Selim vino el Sultan Suleyman el Magnifiko, ke permityo el establesimyento de miles de djudyos alderedor del lago de Tiberiade i tambyen al norte de Yerushalayim. Es del tyempo de este famozo sultan ke vinyeron en el imperyo osmanli Dona Gracia i Yosef Nassi.

Es la intervensyon de este Sultan ke salvo a los djudyos de Ancona ke el Papa Paolo IV keriya entregar a la Inkizisyon.

Munchos medikos i doktores djudyos sirvyeron en el saray o a la gerra. Dos de eyos muryeron a la gerra.

El Sultan ke vino despues fue Selim II, ke konkisto a Chypre i establesyo 500 famiyas djudiyas en esta isla. El es tambyen ke izo Yosef Nassi duke de Naxos.

Ande los sultanes ke vinyeron despues, Murad III i Mehmet III, uvo munchos medikos djudyos en el palasyo, i tambyen embashadores djudyos: Solomon Eskenazi (ke era tambyen mediko) en Venezia, Gavriel Buonaventura en Espanya, Abenyaes en Ingletyerra.

En vedra, no sé muncho sovre estos embashadores, i es pekado, porke, savyendo el odyo de los Espanyoles verso los Turkos, sus enemigos ereditaryos, i verso los djudyos, arrondjados o kemados bivos, toparse kon un embashador a la vez turko i djudyo deviya ser para estos espanyoles koza ke no era kolay!

Despues de Selim II vino Sultan Ahmet, el ke izo fraguar la meshkita ke tyene su nombre. Este sultan aferro una hazinura muy mala, la chika verola, i es la bivda de Solomon Eskenazi, Buha Eskenazi, ke lo kuro i lo salvo.

No ay muncho de dizir del tyempo de los Sultanes Mustafa Iero i Osman II. Despues de eyos vino el sultan Murad IV. Harry Ojalvo, en su artikolo, avla solo de un Rabi Yehuda Kovo ke vino de Selanik i fue akuzado de negra fabrikasyon de uniformes para las armadas i fue egzekutado por esto. Richard Ayoun, el, mos dize ke la entisyon atribuida a Murad IV de azer eksterminar a todos los djudyos de su Imperyo es un kavzo uniko i no tuvo segito. Esta entisyon, si la tuvo, es muy grave, ama no sé sovre ke dokumentos se fundo Richard Ayoun para avlarmos de esto.

Despues de Murad IV vino un Sultan Ibrahim ke tomo komo mediko el doktor Abravanel.

I despues de Ibrahim vyene el Sultan Mehmet IV, ke toma a Moshe Beberi komo embashador en Sueda, i su ijo Yehuda despues su muerte. Es durante su reyno ke afitaron, en los anyos 1648, las matansinas en Ukranya de los kozakos de Chmielnitski, ke mataron a unos 150.000 djudyos. El Sultan Mehmet IV permityo a los djudyos fuyidos de instalarse en varyas sivdades de su Imperyo. Es una djudiya refujyada de estas matansinas ke la izyeron uerfana, ke se kazo kon el famozo Shabetay Sevi, ke pensava ser el Mashiah, i lo dava a pensar a muncha djente ke keiya lo mismo. Komo ya lo savesh, el Sultan Mehmet IV ovligo Shabetay a konvertirse al islam, lo ke izo kon todos los de su movimyento, i dainda oy biven komo dönmes (konvertidos) en Turkiya. Es el doktor Abravanel ke rogo klemensya para Sevi i la obtuvo, syendo ke Sevi no fue matado.

Los siglos pasan, ayegamos al siglo 18.  El sultan Mahmut Iero konkluyo tratados kon el Imperyo Alman asigun los kuales los sivdadanos de kada Imperyo eran liberos en el otro. De tal manera ke los djudyos turkos de Viena teniyan derechos ke los djudyos ostriakos no teniyan. Por esto aprovavan de obtener pasaportes osmanlis.

Ma veo ke ya vino el tyempo de eskapar mi emisyon. El kusur sera para el djueves ke vyene, si kyere el Dyo!

Edmond Cohen
Paris, Fransya

Check Also

Radio:: Kan Ladino kon Alegra Amado i Kobi Zarco – 31/07/2026

Programas anteriores שישי, 16:00 – 15:00 El departamento de radio de la nueva corporación de …

Deja una respuesta

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *

Este sitio usa Akismet para reducir el spam. Aprende cómo se procesan los datos de tus comentarios.