
Keridos amigos, aze poko se muryo un djudyo de Canada yamado Ben Weider ke fue kulturisto i izo la promosyon de Arnold Schwarzenegger, ke gano munchas paras en vendyendo instrumentos de jimnastik, i ke fue istoryano amador, tresalido para Napoleon. Su idea fue syempre ke Napoleon no se muryo de hazinura, ama fue asasinado (entosigado por arsenik). I otra idea suya: Napoleon fue muy bueno para los djudyos. Meldando uno de sus eskritos, tuve la idea de azer mi emisyon de amanyana djueves sovre Napoleon i los Djudyos..
El program se puede sintir por Internet kada djueves a las 4 H O6 PM, ora de Paris, indo al sityo RADIO – la fréquence juive. Kale tener pasensya i asperar un poko, no se oye pishin.
Saludos a todos
Edmond Cohen
Paris, Fransya
![]()
NAPOLEON I LOS DJUDYOS
Saludos a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.
Komo a kada vez, vos akodro ke el proksimo atelye de konversasyon de la Asosyasyon Vidas Largas se tendra el martes 4 de junyo, de las dos i un kuarto asta las sinko, en el Centre Communautaire, 119, rue Lafayette Paris (10°), métro Cadet o Poissonnière.
Mi amigo Jose Molho me dyo la idea de avlarvos oy de Napoleon i los djudyos, embiyandome un papel sovre lo ke izo Napoleon kuando ya era jeneral ama se yamava dainda Bonaparte, en 1797. Teniya solo 28 anyos, ama eramos en este tyempo ande los fransezes de la Revolusyon teniyan jenerales de menos de 30. Hoche fue jeneral a los 25, Marceau a los 24, Bonaparte a los 24 tambyen.
En 1797, del tyempo del Directoire, Bonaparte aze la gerra en Italya komo komandante de la armada franseza. El 9 de fevrero, entra en Ancona, una sivdad al bodre de la mar Adriatika, ke aze parte de los Estados del Papa.
I tyene la sorpreza de ver ke ay un ghetto ande los djudyos son enserrados la noche. Es la primera vez, a lo ke parese, ke Bonaparte ve a djudyos. Yevan un chapeo amariyo i al braso un teshido kon la estreya de David (no son los nazis ke inventaron la estreya amariya para los djudyos. Son los papas).
Pishin Bonaparte da el orden de destruir la pared ke ensyerra el ghetto, dize a los djudyos ke pueden echar a basho chapeos i estreyas, i les da kokardas fransezas. Aze saver ke los djudyos son liberos de morar ande kyeren i praktikar sus relijyon kon libertad. Los djudyos son tresalidos, sovre todo, dize el papel ke me embiyo Jose, eskrito por Ben Weider, ama no sede ande lo trava, de ver ke los primeros askeres fransezes ke entraron para liberar el ghetto eran djudyos.
De la misma manera Bonaparte va liberar a los ghettos de Roma, Venezia, Verona i Padova.
I enfin balda las leyes de Inkizisyon, komo lo va azer mas tadre su ermano Joseph en Espanya kuando va ser rey de este pais.
Se konta tambyen ke el 12 de junyo 1798, kuando los fransezes tomaron Malta, Bonaparte se ambezo ke los Kavayeros de Malta defendiyan a los Djudyos de praktikar sus relijyon en un kal. Tratavan los prezoneros djudyos komo syervos i los utilizavan o los vendiyan sin piyadad. Pishin Bonaparte dyo a los djudyos el derecho de fraguar un kal.

No kale olvidar ke Bonaparte era el eredero de la Revolusyon. Fue mismo enkarselado un chiko tyempo en 1794, despues de la kaida de Robespierre, komo amigo de los jakobinos.
I es vedra ke las konkistas de Napoleon en la Evropa entera van a ser una liberasyon para munchos djudyos, syendo ke a kada vez ke Napoleon konkisto un pais, libero a los djudyos de todas las interdiksyones ke los aharvavan.
I puede ser ke Bonaparte fue tambyen uno de los prekursores del sionismo. Deke? Porke, kuando izo la ekspedisyon en Ayifton, tuvo de luchar kontra los Turkos, i se fue asta Saint-Jean d’Acre, ke oy se yama Akko i se topa al norte de Israel.
La kalé de Ako era defendida por los Turkos ayudados por los Inglezes, i Bonaparte ograsheo muncho para aprovar de tomarla, i al kavo no pudo. Es dizir ke teniya menester de ayudo. I este ayudo, lo demando a los djudyos de Palestina. Komo lo savemos de manera sigura? Porke egziste en los arshivos un boletin ofisyal del 22 de mayo 1799 dizyendo « Bonaparte izo publikar una proklamasyon en la kuala kombida a todos los djudyos de Asia i de Afrika a venir meterse basho sus bandyeras. Ya armo munchos, i sus batalyones amenasan Alep ».
Esto dicho, no se save ande esta el teksto orijinal en franses de esta proklamasyon. Solo fue topada en 1940, en los arshivos de una famiya djudiya de Viena, una traduksyon en alman.
Vos vo meldar unos pedasos de esta proklamasyon, ama vos tengo de dizir antes ke algunos istoryanos pretenden ke esta proklamasyon es un falso. Por prova dizen ke Bonaparte en este teksto pretende toparse en Yerushalayim, ande en vedra nunka se fue. Ama puede ser ke fue un proyekto, i ke al kavo meldo otra koza semejante?. Komo yo no so istoryano i no me daldei sovre esta kuestyon, no vos puedo dizir kyen tyene razon. Solo vos puedo dizir ke es ofisyal ke izo una proklamasyon. Si no es esta, los ke dizen ke es un falso no mos amostran lo ke fue la haliz proklamasyon. Dunke vos vo meldar pedasos de lo ke tengo: « Bonaparte, komandante en kapo de las armadas de la Republika franseza en Afrika i en Asia, a los erederos lejitimos de la Palestina (ya entenditesh ke esta avlando de los djudyos):
« Israelitos, nasyon unika ke las konkistas i la tiraniya pudyeron, durante miles de anyos, afriir de la tyerra de sus abuelos, ama no de sus nombre ni de sus egzistensya nasyonala!
(…)
Erederos lejitimos de David! (…) Alevantadvos! Amostrad ke toda la fuersa de vuestros enemigos no pudo destruir el koraje de los desendyentes de estos giborim dignos de Sparta i de Roma. Amostrad ke dos mil anyos de servitud no reusheron a aogar este koraje.
Apresuradvos! El momento ya vino, i puede ser no vendra de muevo antes miles de anyos, de reklamar en el seno de los puevlos del universo de rekovrar vos derechos sivikos ke vos fueron arrovados durante miles de anyos, vuestra egzistensya politika de nasyon entre las nasyones i el derecho normal de de adorar libremente el Senyor asigun vuestra relijyon ».
Komo vos dishe, no es siguro a syen por syen ke Bonaparte disho esto mismo, ama disho una koza ke de toda manera tuvo de ser, asigun mi, no tan leshos de esto.
En una konferensya dada en la Universidad de Tallahassee, en Florida, el Senyor Ben Weider, Prezidente de la Sosyedad Napoleonyana Internasyonala., eskrive: « Sin la desfecha delantre Ako, Napoleon, por esta proklamasyon uvyera kreado el Estado de Israel. Los djudyos no uvyeran asperado 150 anyos mas antes de tener de muevo un Estado independyente. »
Todos no son de akodro kon este punto de vista. Henry Laurens, otro istoryano, eskrive, a la kontra: « La ironiya de la Istorya izo ke Bonaparte, ke se kijo defensor del Islam i del arabismo, sea pasado de manera falsa a la posteridad komo uno de los fundadores del syonismo, lo ke nunka fue ni nunka kijo ser. »
Ya entenditesh ke Ben Weider, ke muryo aze poko, era djudyo, i ke Laurens es espesyalista del mundo arabo.
Asigun mi, ke no so istoryano, Bonaparte era bastante oportunisto: syonisto avlando a los djudyos, arabisto avlando a los arabos. En vedra Bonaparte era sovre todo bonapartisto.
Esto dicho, si me kedava agora, todo seriya en favor de Napoleon, del punto de vista de los djudyos.
En vedra las kozas van a ser mas komplikadas, i muestro Bonaparte, azyendose Napoleon, va apareser ni preto ni blanko, entre los dos.
La Revolusyon aviya dado, en 1790 a los djudyos de Bayonne, Bordeaux i del Comtat Venaissin, en 1791 a los otros, kijo dizir los de Alsace i Lorraine, los derechos de sivdadano franses. La koza puediya apareser eskapada, i en derecho puro lo era.
Ama en la realidad, los djudyos, sovre todo los de Alsace, kontinuavan a sufrir del antisemitismo, i no eran konsiderados komo halizes sivdadanos fransezes.
A Napoleon, por su parte, no le plaziya ke los djudyos se keden entre eyos sin mesklarse a la komunidad nasyonala. De una parte era su erensya jakobina de pensar ansina, i de otra parte, Napoleon, komo ya lo savemos, era muy otoritaryo, i keriya pueder apesgar su fuersa sovre los djudyos, komo sovre los katolikos i los protestantes.
I por esto, en 1806, Napoleon toma la desizyon de eskojer la krema de los djudyos i azerles dizir lo ke kyere ke le digan, ke son fiyeles sivdadanos fransezes i patriotas.
I reune, en julyo 1806 ama la koza va turar munchos mezes, una Assamblea dicha de los Notables. Estos deputados Notables son eskojidos por los prefetos por ser djente onoravle, i por la vanda de Napoleon. Napoleon no kyere deputados ke sean kontra de el!
I la Asamblea, prezidada por un riko djudyo de Bordeaux, avyerto i liberal, Abraham Furtado, deve de responder a dodje kuestyones:
1) Es ke los djudyos pueden kazarse kon munchas mujeres?
Responden ke no. Lo ago kurto, ama las repuestas son largas i literaryas.
2) Es ke el divorsyo es permetido por la relijyon djudiya? Mismo sin tribunales i asigun leyes a la kontra de la ley franseza?
Responden ke la repudiasyon es permetida, ama solo despues de un juzgamyento por el tribunal sivil franses.
3) Es ke una djudiya se puede kazar kon un kristyano, i una kristyana kon un djudyo? o la ley solo permite kazamyentos entre djudyos?
Responden ke mijor es kazarse entre djudyos, ama si uno se kaza kon otra relijyon, se keda yene djudyo
4) Es ke los djudyos konsideran los fransezes komo ermanos, o komo ajenos?
Responden: ermanos i no ajenos
5) En el uno i el otro kavzo, kualos son las relasyones ke la ley djudya ordena verso los fransezes ke no son djudyos?
Responden:lo mismo ke si eran djudyos
6) Es ke los djudyos nasidos en Fransya i ke la ley trata komo sivdadanos fransezes miran la Fransya komo sus patria? es ke tyenen ovligasyon de defenderla? de obedeser a sus leyes?
Responden si. Lo ago kurto, ama, komo vos dishe, a kada vez las repuestas son muncho mas largas i literaryas.
7) Kyen eskoje a los hahamim?
Responden ke en jeneral son los kapos de famiya
8) Ke polisiya azen los hahamim kon los djudyos?
Responden: dinguna
9) Estas formas de eleksyones, esta polisiya, es ke son ordenadas por las leyes o por las kostumbres?
Responden ke ya respondyeron antes. No tyenen polisiya
10) Es ke ay ofisyos ke la ley de los djudyos les defende?
Responden: no
11) Es ke la ley de los djudyos les defende de azer uzura a sus ermanos?
Responden ke si. I despues dan a entender ke el byervo ebreo nesheh no kyere dizir uzura, ama solo interes. Emprestar a un ermano kon interes es permetido si es para su komersyo. Es la misma koza para un ajeno.
12) Es ke la ley djudiya permete o defende de azer uzura a los ajenos?
Responden ke es solo permetido de tomar interes en kavzo de komersyo internasyonal. Aki la repuesta de los djudyos es muy larga porke ya saven ke el antisemitismo vyene de ke son akuzados de azer uzura.
Estas todas repuestas son las ke asperava Napoleon. Ama agora kyere mas. Estas repuestas son dadas por deputados. Ama seriyan mas fuertes sovre los djudyos si son konfirmadas por una otoridad djudiya suprema, ke tendra de dizir lo ke el kyere ke diga.
Le vyene la idea de reunir un Grande Sanhedrin komo egzistiya en la Djudea Antigua. Las desizyones del Grande Sanhedrin van a tener fuersa de ley para los djudyos. Kale ke sean 71, i sovre todo, afillu si esta vez van a ser 45 hahamim i 26 djudyos notables, kale ke digan lo ke aspera el Emperador.
El 29 de novyembre 1806, Napoleon eskrive desde Posen, oy Poznan en Polonya, ande esta azyendo la gerra, a su ministro del interyor, el Senyor de Champagny, lo ke kyere:
« Kale travar de las leyes de Moshe todo lo ke es intolerante, deklarar una parte de estas leyes leyes siviles, i deshar al relijyozo solo lo ke es de la morala i del dever de los sivdadanos fransezes ».
Lo ke kyere Napoleon es ke el Sanhedrin tenga el poder relijyozo de trokar lo ke no le konvyene, i fuerte de las repuestas de la Asamblea, Napoleon aze konoser dus dezeos a su ministro: interdiksyon de la poligamiya, mirar komo ermanos a los de otra relijyon, sovre todo los otros sivdadanos fransezes, ovligasyon de defender el pais « komo si era el Templo de Yerushalayim »; mas ke no interdizir, rekomendar los kazamyentos kon kristyanos, los kazamyentos i las repudyasyones deven de ser solo despues de las formalidades de la ley franseza, emprestar asigun las leyes de Fransya, por los ofisyos rekomendar de azerse proprietaryo.
Esto todo, dize Napoleon a su ministro, dépende del Sanhedrin. Agora lo ke depende de la Asamblea: la organizasyon de Konsistoryos i del Konsistoryo sentral, la manera de pagar a los hahamim, las kondisyones para azer komersyo, kon una otorizasyon de la otoridad lokala. Interdiksyon de azer komersyo sin esta otorizasyon, interdiksyon a todos los djudyos ke no tyenen propriedades de emprestar kon ipotekas, i esto durante diez anyos, otorizasyon sovre tres kazamyentos, de solo dos entre djudyos, el treser syendo entre djudyos i kristyanos; i Napoleon adjusta (esto todo eskrito en Poznan en medyo de la Polonya): Kuando van a azer un kazamyento sovre tres kon kristyanos, « la sangre de los djudyos va kedar de ser partikolar »; ovligasyon de la konskripsyon, un djudyo puedyendo ser remplasado solo por otro djudyo.
Komo estash vyendo, Napoleon se amostra aki muy otoritaryo, porke esto todo es lo ke aspera de las desizyones del Sanhedrin. Kyere trokar a los djudyos, i eskrive a su ministro, de Polonya, vos akodro: « no kale kreer ke (los djudyos) son bashos solo porke estan aharvados: en Polonya, ande son nesesaryos para remplasar la medya klasa de la sosyedad, ande son konsiderados i poderozos, yene son bashos, suzyos i inklinados a todas las praktikas de la mas basha dezonestedad ».
Mijor estash entendyendo agora, oyendo esto, eskrito de la pluma misma de Napoleon a su ministro, deke vos diziya ke Napoleon no esta blanko blanko, afillu si no esta por lo tanto preto preto…
El ministro va responder a Napoleon ke syertas kozas van a ser muy kolay de azer achetar al Sanhedrin, otras no. I de fakto, malgrado la birra de Napoleon, no van a achetar ke un kazamyento sovre tres se aga kon kristyanos.
Veo ke esta vinyendo el tyempo de eskapar mi emisyon. Lo vo eskapar kurto, dizyendovos ke Napoleon, despues del Sanhedrin, va tomar el 17 de marso 1808 varyos dekretos sovre los djudyos, algunos ke rijen asta oy la organizasyon de los djudyos en Fransya, ama tambyen un otro, el dekreto ke los djudyos van a yamar el dekreto « infâme » (indinyo) ke aze varyas interdiksyones i ovligasyones para los djudyos, lo ke es kontraryo a la egualidad entre los sivdadanos. Este dekreto, ke de toda manera es solo para 10 anyos, va ser a poko a poko limitado en su aplikasyon (por egzemplo no vale para los djudyos de Bayonne, Bordeaux i Comtat Venaissin). Al kavo de los diez anyos, estamos en 1818, no ay mas Napoleon ama el rey Louis XVIII, i el dekreto venido a eskapasyon no va ser alargado.
El 28 de julyo 1808, Napoleon aze ovligasyon a los djudyos de tener alkunyas, lo ke ya teniyan munchos de eyos.
Aki me vo kedar por manko de tyempo. Al kavo del kavo, kale rekonoser ke Napoleon, mismo si merese kritikas fundadas, izo muncho mas byen ke negro para los djudyos, de Fransya i indimas de Evropa.
Al djueves ke vyene, si kyere el Dyo!
Edmond Cohen
eSefarad Noticias del Mundo Sefaradi
La contribucion propiciada por Napoleon Bonaparte a la emancipacion judia en Francia, y por extension en Europa, representa a mi juicio un hecho destacable y no lo suficientemente conocido … tal como refleja el texto que antecede mi comentario, dicha aportacion abarcó diversos ámbitos relativos a las comunidades judias de entonces, singularmente aquellos relacionados con derechos y libertades civicas, vetados hasta entonces a los judios …
Agradecemos una vez mas, al Kerido Profesor y Amigo Edmond Cohen, esta detallada y precisa reseña, la cual contribuirá a buen seguro, a situar las cosas en su debido lugar,respecto a ese periodo historico, amen de ilustrarnos a todos en relacion a él …