Keridos amigos,
Mi emisyon de radyo de este djueves va ser sovre Moshe Dayan (primera parte, de su nasimyento asta 1955)
Los ke van a kerer oirme en direkto lo podran indosen a las 4 h 06 PM, ora de Paris, sovre www.radioj.fr Kale klikar arriva a la derecha sovre Ecouter Radio J en direct. I si no es en direkto, abasta asperar un diya o dos, i despues ir a oirme en redifuzyon sovre http://www.radioj.fr/node/145
Saludos a todos
Edmond Cohen Paris Fransya
![]()
MOSHE DAYAN
Saludes a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.
Mi emisyon se puede oir en el mundo entero sovre internet, al sityo de Radio J, http://www.radioj.fr, sea en direkto (el djueves a las 4 i sesh, kale klikar arriva a la derecha, sovre Ecoutez Radio J en direct) sea en redifuzyon, indose al kavo de la redifuzyon de las emisyones de la medyudiya del djueves.
De otra parte, vos akodro ke el proksimo atelye de konversasyon de Vidas Largas se va tener el martes 2 de fevrero, de las dos a las kuatro, en el Centre Communautaire. Estos atelyes son avyertos a todos, venid munchos.
Antes de empesar mi emisyon de oy, tengo de eskapar en primero la de la semana pasada sovre el haham Moshe Almosnino, syendo ke, komo munchas vezes estos tyempos, tengo la palavra dos minutos despues de mi tyempo de avla, i estos dos minutos me faltan al kavo de mi emisyon.
Kuando tuve de kedarme el djueves pasado, vos estava avlando de los eskritos relijyozos de Moshe Almosnino. I vos diziya lo ke sige:
Almosnino eskrivyo en espanyol un tratado intitolado «Regimiento de la vida», de filozofiya moral.
Almosnino es tambyen un istoryador i un observador del mundo. Komo lo dishe antes, aprovecho ke se topava en Estambol para eskrivir a lo manko dos livros, ke eskrivyo en espanyol, ama kon karakteres ebreos rashi, i ke intitolo, el uno «Cronica de los reyes otomanos», i el otro «Extremos y grandezas de Constantinopla»(aunke parese ke el sigundo es solo una parte del primero).
De esto todo ya vemos ke Almosnino era de alta kultura, i un meoyo muy avyerto sovre el mundo i sus moradores.
Agora avlaremos de su ovra relijyoza. Almosnino eskrivyo munchas ovras en lashon , ande mete su nombre Moshe, komo era el uzo ande los hahamim, ke aprovavan de deshar sus nombres, sea en el puerpo mismo del eskrito, manera de azer de Yehuda Halevy i munchos otros, sea en el titolo de la ovra. Ansina aze Almosnino kon su nombre Moshe:
Yede Moshe (las manos de Moshe) komentaryo de las sinko Megilot (sinko, komo los sinko dedos de la mano): Shir ashirim, Ruth, Eha (Lamentasyones), Kohelet i Esther.
Pirke Moshe (los Kapitulos de Moshe) komentaryo del Pirke Avoth
Tefila leMoshe (Orasyon de Moshe) sovre las orasyones i los teilim (psalmos).
El haham Yosef Bitton, en un artikolo en ingles en Halakha of the day, sovre internet, mos da un egzemplo de lo ke travo de Almosnino en su komentaryo de la Megila de Esther. Kon el poko tyempo ke me keda, vo aprovar de kontarvos este egzemplo.
La kuestyon es sovre el empesijo del Livro de Ester: deke empesar por dizirmos ke Ahashverosh reynava sovre 127 sivdades, «de Hodu (las Indyas) a Kush (la Etyopiya)». Ke interes tenemos de saver esto? Se puede pensar ke lo ke mos interesa, es solo de saver ke kijo matar a los djudyos.
Almosnino mos da a entender ke lo ke mos ambeza la Megila dizyendomos kuanto grande era el reyno de Ahashverosh, es ke de esta manera konteniya todos los djudyos del mundo. No aviya pais o sivdad para refujyarse. Mas grande es la sekana, mas grande es el nes de la salvasyon.
De la misma manera, Almosnino mos da a entender deke la Megila mos konta la istorya del pranso i de lo ke se paso kon Vashti. El rey era borracho kuando kijo ke venga Vashti, i komo refuzo se arravyo kontra eya i tomo la desizyon de arondjarla. Ama despues kuando se dezemborracho, se arrepintyo, ama tan poderozo ke sea el rey, una vez ke aviya tomado un dekreto, mismo el no pudiya trokar lo ke aviya dechidado, afillu borracho.
Asigun Almosnino, lo ke se paso kon Vashti es para ambezarmos ke el rey, una vez ke aviya ordenado de matar a los djudyos, no pudiya trokarlo. I portanto los djudyos se salvaron, i entendemos mijor kuanto grande fue el nes.
Ansina se eskapo mi emisyon de la semana pasada, sovre un Moshe, yamado Almosnino. Otras vezes vos avli de Moshe Ben Maïmon (Maimonides) o de Moshe Montefiore. Oy pensi de avlarvos de un otro Moshe, famozo en el mundo entero, Moshe Dayan.
El chiko Moshe Dayan nase el 20 de mayo 1915 en el kibuts Deganya (oy Deganya Alef). Komo lo dishe aki en la emisyon ke ize sovre los kibutsim, Deganya es el primer kibuts de Erets Israel, afillu si no se yama dainda kibuts, ama kvutsa, fundado por 12 haverim (10 ombres i dos mujeres) en 1910. Moshe Dayan es el sigundo nasido del kibuts, el primero, nasido en 1913, syendo Gideon Baratz. El padre de Moshe, Shmuel Dayan, es nasido en 1891 de la sivdad de Zhashkiv , agora en Ukranya, en este tyempo el Imperyo ruso, i venido en Erets Israel en 1908, a los 17. Su madre Devorah Dayan, es nasida Zatolowsky en 1890 en Prochorovska , tambyen en Ukranya, i venida en Erets Israel en 1913, a los 22. Es en Deganya ke konose Shmuel i se kaza kon el.
Al nasimyento del chiko, lo yaman Moshe en memorya de Moshe Barsky, un haver del kibuts, manseviko de 18 anyos al kual Shmuel Dayan aviya demandado, en novyembre 2013, de ir a Menahemya, una moshava ke se yamava Milhamya en este tyempo, para bushkarle medikamentos. El manseviko se fue soliko i no vino atras. Lo bushkaron i toparon su puerpo, matado por kuchiyo por arabos ke oy una syerta syedra yamariya «rezistantes palestinyanos», afillu si no se ve muy byen a kualo rezistiyan.
En 1921, kuando el chiko Dayan tyene solo 6 anyos, su famiya desha Deganya i va estableserse en el moshav de Nahalal. Moshe aya se ambeza en una eskola de agrikultura.
En 1929, epoka de los pogromes de los kuales vos avli en mis emisyones de desyembre sovre el Gran Mufti de Yerushalayim, Moshe entra en la Hagana, afillu ke tyene solo 14 anyos. Ya entendyo ke los djudyos del Yishuv van a tener de defenderse. En kuanto a su edad, komo no pensar a estos dos versos de Corneille, en el Cid:
«Je suis jeune, il est vrai, mais aux âmes bien nées
«La valeur n’attend pas le nombre des années».
(So mansevo, es vedra, ama a las almas byen nasidas
El koraje no aspera el karar de anyos)
En 1938, entra en la Polisiya ingleza, i komanda un chiko grupo motorizado, basho los ordenes del muy famozo zabit ingles pro-syonisto Orde Wingate. Los djudyos tuvyeron un grande mazal de tener por amigo i kapo un tal zabit, ke les ambezo el kombate de komandos por sorpreza i de noche. Munchos de los kapos de lo ke sera el Palmach an sido ambezados por Orde Wingate.
Durante la gerra, Wingate kombatyo en la armada ingleza en Etyopiya, Sudan, i Birmaniya. Malorozamente, se muryo en 1944 en Birmaniya en un aksidente de avyon.
Para aboltar a Moshe Dayan, en 1939, tyene de tashirear armas de la Haganah eskondidas de los Inglezes, i komanda un grupo de 43 ombres, ke se azen aferrar por un grupo de arabos entre 12 i 15. Dayan es kritikado por sus kapos de azerse aferrar por un grupo de tres o kuatro vezes mas chiko ke el suyo. Esto dicho, el i su grupo son kondenados por los Inglezes a 10 anyos de prezo, ama grasyas a una intervensyon de Chaim Weizmann, son liberados en fevrero 1941.
Dayan entra en una unita de Australyanos, kompozada de Australyanos, de djudyos palmachniks i de arabos.
En junyo 1941, Dayan tyene de asegurar dos pontes sovre el Litani, antes el attako ingles kontra los fransezes de Vichy. Vyendo ke los Inglezes no vyenen i ke se topa en sekana, Dayan de si para si dechida de atakar a una estasyon de polisiya franseza, i la toma. Suve sovre el tejado para mirar mijor los movimyentos de los fransezes, ama un kurshum travado por un asker fransez chaptea sus antojos para ver de leshos, i ansina Dayan pyedre su ojo syedro, lo ke es poka koza al lado de la vida ke fue muy serka de pedrer este diya, ande kedo sesh oras sin ayudo. El ojo no solo fue pedrido, ama no era posible de meterle un ojo de vidro, i por esto va kedar syempre kon su famozo pedaso preto. Me akodro ke Dayan diziya: «kon el ojo derecho miro, ama es kon el syedro ke komando». Ama esto lo disho muncho mas tadre. Al empesijo, sufriyo muncho de tener este pedaso preto sovre la kara.
En 1947, empesa la gerra kontra los arabos. Dayan tyene por lavoro de obtener informasyones sovre las armadas arabas. El 14 de avril 1948, su ermano Zorik es matado al kombate.
Un mes despues,el 14 de mayo, es el renasimyento del estado djudyo ama el diya despues empesa la invazyon de syete armadas arabas. El 18, Dayan tyene el komando del sektor del valle del Yarden. Despues de una bataya de mueve oras, la invazyon siryana al sur del lago de Tiberiade es kedada.
En junyo, komanda el batayon 89, azyendo parte de la 8ena Brigada de tankes de Itshak Sadeh (ke fue kapo del Palmach asta 1945). Despues de tener kombatido en el sentro, es embiyado en el sur, ande el 15 de julyo toma Karatiya, serka de Faluja, a los Ejipsyanos. Ama despues, el kapo de la kompaniya Givati se kesha ke despues de dos oras su batayon se travo, deshando los Givati solos frente a un atako de los Ejipsyanos. Esta kesha no fue astal kavo.
El 23 de julyo, Ben Gurion mete Dayan al komando de la parte djudiya de Yerushalayim. Yeva dos atakos de noche, ama no reushen. El 17 de agosto, embiya dos kompaniyas para aprovar de okupar los montes alrededor de la Kaza del Governador, ama no reushe tampoko. El 20 de oktovre, aprova de tomar Bethlehem kon sesh kompaniyas pasando por Beit Jala, ama son arrepushadas por las mitrayadoras de la Lejyon araba.
En el otonyo de 1948, i en 1949, tyene negosyasyones kon Abdullah el Tell, ke komanda la parte este de Yerushalayim, i despues kon el rey Abdallah de Transjordaniya el mismo, para topar una paz.
En fevrero 1949, es akuzado de tener dezobedesido a su kapo Zvi Ayalon, es djuzgado i kondenado a abashar de lugartenyente-kolonel a major.
Ama yene el es ke va dirijir las delegasyones israelyanas para los akodros de armistisyo de Rhodes.
El 25 de oktovre 1949, es alsado de major a major jeneral, i metido komandante de las fuersas del sur, a la vez de Ygal Alon. Lo yuch, kon el sur, es la kuestyon de los infiltrados, Palestinyanos venidos de la vanda de Gaza, del Sinaï, de los montes de Hevron. Komo azer? Dayan es partezano de una politika dura kontra los arabos, kon kastigos ojo por ojo.
En 1952, Dayan es metido al komando, esta vez, del norte.
En julyo 1953, Dayan aze parte de la kreasyon de la Unita 101, komandada por Ariel Sharon, kargada de ir de noche atakar a los arabos en Jordaniya. El largo artikolo de Wikipedia sovre Moshe Dayan no dize ni un byervo deke esto. Kale bushkar otros artikolos para meldar ke, kada anyo, Israel sufriya de 10.000 a 15.000 «insidentes de frontera». Por siguro los arabos no matavan a djudyos a kada vez, ama munchas vezes si, i no aviya dinguna seguridad en las fronteras. Yo, por me tener ido en Israel en 1955, me akodro komo kaliya tener kudyado kuando uno se topava serka de kualkyer frontera, i ser armado. Esto no esta en Wikipedia, komo si la Unita 101 aviya sido formada djusto para atakar a los arabos sin dinguna razon.
Kada vez ke ay atakos de noche de la armada israelyana en territoryo arabo, no es por el plazer de atakar a arabos; es ke son la repuesta a una matansina venida de los arabos. Es vedra ke los atakos djudyos son en vezes muy fuertes komo en Kibiya en oktovre 1953. Ama si uvo la operasyon kontra Kibiya, es porke una mujer i sus dos kriaturas de un i tres anyos an sido asasinadas serka de Tel Aviv por arabos venidos de Jordaniya.
Dayan dize: «No puedemos salvar kada buri de agua de patladamyento, kada arvole de arrankamyento, no puedemos impedir la matansina de lavoradores en los kampos de portokales o de famiyas en sus kamas. Ama puedemos meter un presyo muy alto para sus sangre, un presyo tan alto ke no va mas valer la pena para los arabos.»
Alhad pasado una mujer djudiya a sido kuchiyada a muerte delantre de su ija de 15 anyos. Yo lo supe por las radyos djudiyas, entre otras la de aki ande esto. Ama ni un byervo en las gazetas fransezas, afillu si esta mujer es la 28ena desde septyembre. Si Israel ataka amanyana a los arabos, esta vez lo meldaremos en las gazetas. Lo mismo fue kon las 8.000 roketas echadas de Gaza sin ke dinguna gazeta diga nada, asta ke Israel bombarde Gaza.
Agora aboltaremos a 1953. El Kapo del Estado Mayor (chief of Staff en ingles, rav aluf en ebreo) Mordehaï Maklef, ke vino despues de Ygal Yadin en 1952, no se entyende kon el ministro de la Defensa, Pinhas Lavon, i se va. Kale meter otruno komo Rav Aluf. Ben Guryon mete Moshe Dayan el 7 de desyembre 1953.
Una vez kapo de la armada del pais, Dayan la enfortese kon varyas desizyones, ke empesan kon los mansevos de la Gadna, i va asta los zabites superyores.
Tyene la idea de azer una aliansa kon los kristyanos del sur del Levanon, ama el muevo primo ministro Moshe Sharet, ke vino despues de Ben Guryon, no es de akodro.
En 1955, la URSS troka de politika verso los arabos, i dechida de ayudar a Nasser i de venderle armas. El 27 de septyembre 1955, la Tchecoslovakiya firma un akodro para vender a Ayifton 100 a 150 avyones MIG, unos 50 bombarderos , unos 70 avyones de trasporte, i unos kuantos otros avyones, sin avlar de 230 tankes, ets.
Frente a esto, Israel tyene solo 19 avyones.
Israel tyene menester de toparse un alyado: va ser la Fransya, ke por su parte lucha kontra los arabos en Afrika del Norte, i ke ve en Nasser el ombre ke ayuda a los rebeldos arabos, sovre todo en Algeriya.
Aki me vo kedar, porke ya vino el kavo de mi emisyon. El kusur sera para el otro djueves, si kyere el Dyo!
Edmond Cohen
Paris – Fransya
eSefarad Noticias del Mundo Sefaradi