Keridos amigos,
Para este djueves apareji una emisyon avlando de la lokura ke ay de vender armas a un loko, lo ke no kedo de azer la Fransya kon Khadafi. Lo ke troka un poko en esta emisyon, es ke, a propozito de esto, vo un poko avlar de mi, afillu si no ize nada.
Los ke van a kerer oirme en direkto lo podran indosen a las 4 h 06 PM, ora de Paris, sovre www.radioj.fr Kale klikar arriva a la derecha sovre Ecouter Radio J en direct. I si no es en direkto, abasta asperar un diya o dos, i despues ir a oirme en redifuzyon sovre http://www.radioj.fr/node/145
Saludos a todos
Edmond Cohen Paris Fransya
![]()
Los avyones fransezes para Khadafi, i Gabriel Aranda
Saludes a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.
Vos akodro ke agora las emisyones de Radio J se pueden oir sovre internet. Si el tekniko lo kyere byen, mi emisyon se puede oir sea en direkto, sea kuando se kyere, eya sola, kale klikar en el sityo de Radio J, sovre Emissions, i irse en pajina 5, aya se topa la miya.
http://www.radioj.fr/node/145
La semana pasada, kuando vos avli de los vapores de Cherbourg, vos dishe ke, despues de este echo, la Fransya vendyo avyones a Khadafi, i ke puede ser un diya vos kontariya esta istorya. I deke no agora?
Komo ya lo dishe la semana pasada, la Fransya, dirijida por el Jeneral De Gaulle, dechido el 2 de Junyo 1967 de meter embargo sovre las armas ofensivas vendidas a los paizes del Medyo oryente dichos «del kampo de bataya». Komo lo konti la semana pasada, este embargo va ser enforsado, el 3 de janvier 1969, a todas las armas, afillu defensivas.
Syendo ke la Fransya vendiya armas solo a Israel, este embargo tokava solo, de fakto, al Estado de Israel.
De otra parte, afillu si la Libya era alyada de Ayifton, no era konsiderada por la Fransya komo pais del kampo de bataya, de tal manera ke, despues de munchos mezes de negosyasyones sekretas, la Fransya anunsyo el 9 de janvier 1970 un akodro de vender a la Libya 110 avyones yamados Mirage 5, sea 32 avyones de kasa kon radar Cyrano, 53 avyones de atako al suelo, 15 de dos sityos para el ambezamyento, i 10 para la rekonosensya.
Pishin los Libyanos van a retroseder a Ayifton (pais del kampo de bataya ke no puede merkarlos direktamente a la Fransya) 45 de estos 110 avyones (20 de kasa kon radar, 5 para el ambezamyento, i 20 para el atako al suelo).
Kale dizir ke la retrosesyon a Ayifton keda sekreta, ama pishin Israel a entendido ke Ayifton va uzar kontra el de los avyones libyanos. I todos los djudyos, del mundo entero, son muy arravyados kontra Pompidou, el Prezidente de la Republika franseza, porke esta vendita a la Libya es una manera ipokrita, en vedra, de vender los avyones a Ayifton, enemigo mortal de Israel ke era asta poko dicho «amigo i alyado» de la Fransya. Los djudyos syenten esta vendita komo una kuchiyada en la espalda de un amigo.
El 25 de fevrero 1970, kuando Pompidou i su mujer vyenen en vyaje en Amerika, en kada sivdad topan miles de djudyos venidos gritar kontra eyos por modo de la suzyedad ke izo la Fransya. Kuando ayegan a Chicago, 5.000 djudyos no solo vyenen gritar, ama mismo unos kuantos eskupan a la kara del Prezidente, lo ke va muncho arravyarlo, ama ke asigun mi era meresido.
I, de fakto, en 1973, los Israelyanos tendran de afrentar durante la gerra de Kipur los Mirage libyanos echos ejipsyanos…i van a abatir 15 de eyos.
Kuando se kesharon los Israelyanos, lo ke topo de responder el ministro Joseph Comiti fue: «Ke keresh, no puedemos meter un djandarma detras de kada avyon ke vendemos!»
Ama aboltaremos en 1972. El 5 de septyembre 1972, 8 terroristos palestinyanos de la organizasyon Septyembre Preto matan en Munich a 11 atletos israelyanos, i la polisiya almana mata a 5 de los ocho terroristos. Los puerpos de estos sinko asasinos van a ser embiyados en Libya, ande seran onrados i enterrados komo giborim i martiryos.
Por siguro los Israelyanos se toparon muy abatidos, i Golda Meir, ke era primo ministro de Israel, kondeno kon palavras muy fuertes el terrorismo ke teniya aharvado a su puevlo.
Ya vos konti, en la emisyon ke ize el 13 de oktovre 2013 sovre la matansina de Munich, ke la Gazeta franseza Le Monde, ke se kree una grande gazeta ama en vedra es una gazeta de medra, no topo otra koza de dizir ke Golda Meir no deviya kesharse del terrorismo komo lo izo, syendo ke el estado de Israel el mismo aviya sido kreado grasyas a su terrorismo.
Komo a kada vez, la birra me suvyo meldando esto, i embiyi a la gazeta una letra dizyendo ke un estado ke dainda no egziste no puede azer terrorismo, i ke de toda manera, antes ke ayga un governo de Israel, la Adjensiya Djudiya no izo terrorismo tampoko. No me akodro si lo dishe, ama ni el Irgun ni el grupo Stern partisiparon a la deklarasyon de Independensya del 14 de mayo 1948. Aviya komunistos, aviya relijyozos, aviya syonistos de syedra komo de derecha, ama no aviya los del Irgun i del Stern, ke de toda manera se tomavan kontra la armada i la polisiya inglezas, ama no se tomavan ni en Palestina ni indimas afuera, kontra siviles inosentes.
El diya despues, ke era el myerkoles 13 de septyembre, vide ke mi letra era puvlikada en entero en la gazeta Le Monde…en mismo tyempo ke otra letra de una organizasyon pro-palestinyana dizyendo ke todo lo ke afito era la kulpa de los Israelyanos i de la polisiya almana…
Lo ke no konti en mi emisyon de 2013, ama ke vos vo kontar oy, es ke, este 13 de septyembre, mi letra en la gazeta fue meldada, sin ke yo lo sepa por siguro, por varyas personas entre las kualas un ombre kristyano de mi edad, ke yo no konosiya, ni el me konosiya, un syerto Gabriel Aranda, un fonksyonaryo bastante alto.
(Entre parantezas, uvo tambyen un otro ombre, ke me telefoneo para demandarme el adereso de una avokata, lo ke le di komo ago syempre, de toda manera los avokatos se topan muy kolay en los anuaryos. Salvo ke, esta vez, el ombre me rengrasya i me dize ke se va ir a matarla. Atyo santo! Deke? Porke eya aziya parte de la organizasyon pro-palestinyana ke aviya eskrito en mismo tyempo ke yo en la gazeta! Pishin tuve de telefonear a esta avokata para akavidarla. Me rengrasyo, propozandome mismo de tomar un kave kon eya. No lo ize. Akavidarla, si; azer amistad kon eya, no! Fin de la paranteza).
Halbuki, este mismo myerkoles, una otra gazeta saliya, Le Canard Enchaîné (El pato enkadenado), gazeta satirika, ande Gabriel Aranda kontava, en una letra, ke teniya, kon su lavoro, las prevas de las suzyedades de los ombres politikos al poder, las paras del Estado ke se metiyan en la aldikera, etc, i metiya una sola kondisyon para no publikar estas prevas en las gazetas, era ke no solo el governo franses kede de embiyar avyones a la Libya, ama ensima ke tome atras los avyones ya embiyados asta ke sean todos amostrados Place de la Concorde en Paris. I eskapava su mesaj por el byervo «Shalom!»
El mismo diya myerkoles 13 de septyembre, Aranda da su letra tambyen a la gazeta Le Monde, ke la publika en entero.
Kuando salen las dos gazetas, Le Canard Enchaîné i Le Monde, se avla de esto en todas las radyos i en la televizyon (en este tyempo aviya solo en Fransya dos kadenas de televizyon, la primera en preto i blanko, la sigunda en kolor, las dos publikas, kijo dizir en fakto kontroladas de muy serka por el governo).
I todos los gazeteros, ama la polisiya tambyen, bushkan ande se puede eskonder este Gabriel Aranda.
Yo, este mismo diya, meldo las dos gazetas – vos akodro ke es en la gazeta Le Monde de este diya ke esta publikada tambyen mi propya letra – i oygo las radyos, i aboltando a kaza despues del lavoro, konto esto todo a mi mujer kon la kuala esto rizin kazado (mos kazimos al kavo de julyo). I despues de komer la desho, porke a la noche tengo una reunyon del komité de la asosyasyon Unyon de los djudyos sefaradim de Fransya ando so sekretaryo jeneral (44 anyos mas despues lo so dainda…)
Despues de medyanoche abolto a kaza, i topo mi mujerika entera soflamada, dizyendome: «kuando no estavas aki, arresivi de tu madre un telefono ambezandome ke Gabriel Aranda, el ombre del kual me avlates esta tadre, se fue a las onze de la noche al adereso de tu lavoro, ande no te topavas mas, demando a la kapidjiya ande te puediya topar, i la kapidjiya, ke dainda no saviya ke te aviyas kazado, lo embiyo ande moravas antes, kijo dizir ande tus paryentes (si, soltero yo biviya dainda ande mis paryentes, afillu mis 35 anyos). Aya disho a tu madre ke te keriya avlar pishin, i por esto tu madre yamo aki, ama no estavas… Tu madre disho a Aranda de ir a verte a tu lavoro amanyana demanyana».
Oyendo esto, me kedi un poko enkantado, i dishe a mi mujer: «este ombre esta bushkado por la polisiya. No deves avlar a dingunos de lo ke se paso. Es sekreto profesyonal».
I a la demanyana, me fuy a mi lavoro para asperar la vijita de Gabriel Aranda. Asperi, asperi, ama no vino. Deke? Lo supe tres mezes despues, meldando el livro ke publiko Aranda en desyembre 1972, kon el titolo «L’Etat piégé» (el Estado aseladado).
En este livro Aranda konta su istorya i da a entender las razones de su amistad verso Israel. Mos ambeza ke no es djudyo ni dinguno de su famiya, i eskrive: «El kontrato libyano kriya un problema fundamental, ke es un problema moral…Es la umanidad entera ke tyene, verso este puevlo (djudyo) una responsabilidad morala…Este problema de los avyones no interesava la opinyon publika. Kije interesarla a el».
Despues dize ke se espanto de la polisiya, i ke penso ke teniya menester de un avokato, i mijor seriya un avokato amigo de Israel.
I eskrive:
«En un artikolo del diya, yo aviya meldado en Le Monde un artikolo ekselente (vos akodro ke no so yo ke avlo, es Gabriel Aranda; de toda manera, si uvyera sido yo, no uvyera empleado dos vezes el byervo «artikolo» en la misma fraza, syerro la paranteza) de un avokato muy favoravle a Israel. Me Edmond Cohen solo dava los penseryos ke le inspirava el atentado de Munich. No avlava de mi, ama tuve la gana de konoserlo. La idea ke teniya menester de un avokato podiya solo enforteserse despues del abandono de la Federasyon Syonista. Bushki su adereso en un anuaryo. No keriya telefonearle, ama prezentarme direktamente a su domisilyo, afillu la ora tadrada.
«Soni a su puerta poko antes de medyanoche. Una persona de su famiya me avriyo. Dishe :»So Gabriel Aranda.» Este solo nombre echo el espanto. Uvo un movimyento de panika, ruidos de pasos en el kalejon. Me Edmond Cohen no era en kaza esta noche. En su apartamento se topavan munchos de sus serkanos. Oyi una boz enlokesida: «Es el ombre de los tefteres, el del kual se avla a la Radyo i a la Televizyon!»
«Demandi si era posivle de avlar pishin a Me Cohen. Me respondyeron ke era muy yuch, ke el no aziya politika, ke mijor seriya de irme pishin. Insisti kon flakeza. Por siguro, esta djente era terrorizada. El diavlo en persona aparesiya en la kaza i teniyan una sola idea: echarlo a la puerta. Ya lo entendi. Me abolti a mi otel kon, en el korason, un sentimyento yuch de dar a entender.»
Ansina konta Aranda, a su manera, lo ke bivyo esta noche. Es solo kuando meldi este livro, en desyembre, ke entendi deke no vino Aranda a verme la demanyana despues. No aviya kreido mi madre ke por tanto aviya telefoneado a mi kaza, aviya ansina ambezado ke no estava, lo ke era vedra, se lo aviya dicho, propozandole de adjuntarme la demanyana despues. No puediya azer otra koza. No era tanto mi madre ke teniya espanto. Era Aranda el mismo ke era trrorizado.
Esto dicho, vos diré ke Aranda tomo otro avokato, despues troko yene de avokato, i al kavo la koza se eskapo por una chika kondenasyon (2.000 frankos de djeza). Kontra los ombres politikos ensuzyados por las prevas de Aranda? No! Dinguno de eyos tuvo kualkyer kastigo. El kastigado fue Aranda el mismo, por…difamasyon! La djustisya franseza djuzga los ke le son traidos por la polisiya del governo. I la polisiya del governo no trae delantre los tribunales a los del governo. En todo kavzo, ansina era en los anyos Pompidou…
En 1974, Gabriel Aranda se fue en Suisa, se troko de nombre i se izo olvidar…asta ke, unos mas de trenta anyos despues, sea atakado en djustisya por su ija por…desfloramyento por fuersa a la edad de ocho anyos, lo ke syempre nyego su padre. Finalmente a yene sido kondenado en desyembre 2011 por un tribunal suiso a tres anyos de prezo por «fuersa seksuale» kontra su ija. Ama esto es una otra istorya.
En kuanto a las venditas de armas a la Libya, kontinuaron mas i mas, afillu si los avyones vendidos a Khadafi le sirvyeron para atakar el Tchad, defendido por los Fransezes (ke abatyeron dos avyones libyanos ke eyos mismos aviyan vendido a la Libya), i si, en 1989, Khadafi izo patladear en el syelo un avyon sivil franses, matando a 170 siviles inosentes.
En 2007, la Fransya de Nicolas Sarkozy resivyo kon grandes onores al asasino Khadafi. no aviya prometido de pagar indemnisasyon a los erederos de las viktimas del avyon abatido? Rama Yade, ke era ministra de los derechos umanos, protesto un poko, ama esto no troko nada, i la Fransya se gozo muncho de tener firmado kontratos de vendita de armas a Khadafi, asasino de 170 fransezes, por mas de dos milliardas de euros.
Kuatro anyos mas despues, es la Fransya del mismo Sarkozy ke izo todo lo ke pudo para echar a basho Khadafi, lo ke reusho tanto byen ke Khadafi fue aharvado i matado por los suyos. Por mi parte, yo no vo yorar por esto, ama es vedra ke de este diya, ay una anarkiya total en Libya, i las armas vendidas por la Fransya se topan agora entre las manos de Daesh, ke kon eyas puede matar a los fransezes. Ande mozotros se dize: kyen se echa kon kriaturas se alevanta pishado.
Es ke todo lo ke konti va servir de lisyon para el futuro? Seriya a lo manko buena koza, ama me kedo shupeli. No son los mas sezudos ke govyernan…O si lo son, me demando kualo seriya si no lo eran!
Al djueves ke vyene, si kyere el Dyo!
Edmond Cohen
Paris Fransya
eSefarad Noticias del Mundo Sefaradi