
Keridos amigos, aki toparash el teksto de la emisyon de esta semanada.
El program se puede sintir por Internet kada djueves a las 4 H O6 PM, ora de Paris, indo al sityo RADIO – la fréquence juive. Kale tener pasensya i asperar un poko, no se oye pishin.
Aki toparesh el teksto de mi emisyon de este djueves, la ultima ke vo azer antes de mis vakansas de julyo i agosto (en estos dos mezes va ser redifuzyones). Para esta emisyon me tomi koraje i vo avlar del Talmud, una ovra monumentala eskrita por munchos i munchos durante munchos siglos ( a lo manko sinko, sino mas) ke aze mas de 5.000 pajinas. No vos espantesh: no las vo meldar todas. Solo dos chikitikos pedasikos.
Vamos a ver lo ke van a pensar de mi lavoro el haham Farhi, i tambyen Tito Jacob, el kunyado de Liliane.
Saludos a todos
Edmond Cohen
Paris, Fransya
![]()
JOSEPH I SUS ERMANOS
Saludos a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.
Kuando era chiko, de unos syete anyos, del tyempo de la gerra, en la primavera de 1944, eskondido komo Anna Frank kon padre i madre, i otra famiya, en kaza de fransezes kristyanos, kon ventanas i pandjures serrados diya i noche, atabafandome sin topar suluk, mi madre de bendicha memorya aprovava de englenearme kontandome konsejas. Kualas konsejas? Konsejas del Tanah ke eya misma se aviya ambezado en la eskola protestanta ingleza ande aviya estudiado chika en Estambol.

Una vez me konto la istorya de Joseph kon sus ermanos, era una istorya muy romaneska, i en mismo tyempo yena de ensenyamyentos, i en memorya de mi madre la kyero kontar aki, afillu si ya me do kuenta ke no vos vo ambezar muncho, syendo, keridos oyentes, ke en jeneral tenesh mas de syete anyos i ya savesh munchas kozas ke yo no saviya, zavali.
Jacob tenya, komo savesh, dos mujeres, una Lea, ke aviya kazado por yerro, kreyendo kazarse kon su ermana Rachel, i despues Rachel, la ke keriya i amava. Ama Lea le dyo sus kuatro primeros ijos, Ruben, Shimon, Levy i Yeuda, kuando Rachel, la povereta, no ayegava de tener kriatura. Tomo su mosa, Bilha, i la dyo a su marido, dizyendole: « Vien a ella, i parira sovre mis rodillas, i seré ahijada tambien yo della ». Ya vos akodrash ke ansina aviya sido por Sara kon su mosa Agar, kuando eya misma no puediya tener ijo de Avraham.
Me akodro tener meldado en el livro ke Sir Leonard Woolley, el arkeologo ke lavoro sovre el sityo de Ur, a konsagrado a Abraham, ke esta manera de azer – tomar la mosa para ke de kriatura al marido en vez de su mujer – era la kostumbre en Ur, la sivdad de ande veniya Abraham.
I ansina es ke Bilha, mosa de Rachel, dyo dos ijos a Jacob, Dan i Nephtali. Vyendo esto, Lea, ke ni eya tampoko alkansava dar otros ijos a Jacob, tomo Zilpa, su mosa, i la dyo a Jacob para el mismo eskopo. I ansina es ke nasyeron Gad i Asher. Despues, yene Lea pudo tener kriaturas, i tuvo dos ijos, Issacar i Zevulun, i una ija, Dina.
Esto todo aziya, sin avlar de la ija Dina, diez ijos, entre los kuales sesh de Lea, ke se konsolava ansina de no ser amada de Jacob.
I Rachel? Al kavo, i eya tambyen pudo tener un ijo ke yamo Joseph. Este Joseph era syerto solo el onzen ijo de Jacob, ama por la primera vez de la mujer amada por Jacob, era el mas chikitiko, el ijo de la vejez de Jacob, i por todas estas razones, era el preferido de Jacob, afillu kuando le nasyo otro i ultimo ijo de Rachel, kijo dizir Binyamin. Yene era Joseph su preferido, i no solo era su preferido, ama ensima de esto Jacob izo la kulpa de amostrarlo, dando a Joseph su preferido una tunika echa por el mismo. Komo dize el Tanah, « E Ysrael amava a Yoseph mas ke todos sus ijos, que ijo de vejezes el a el, y izo a el tunika de sedas. Y vieron sus ermanos que a el amava su padre mas que todos sus hermanos, y aborrecieron a el, y no pudieron hablarle a paz ».
Del empesijo las kozas empesaron mal, a la vez por kulpa de Jacob ke no solo tuvo un ijo preferido ma en mas de esto no supo eskonderlo, i tambyen por kulpa de Joseph ke tampoko no supo komportarse byen kon sus ermanos. A la edad de 17 anyos, veniya denunsyar a su padre las negras dichas de sus otros ermanos, ijos de las mosas. Por siguro no era la mijor manera de azerse amigo kon eyos.
Ensima de esto, komo ya lo savesh, Joseph veniya a kontar a sus ermanos los suenyos ke aziya, en ke el era el kapo i todos se enkorvavan alrededor de el. Esto tampoko no era la mijor manera de tomarlos kon buenas.
Esto dicho, komo los ermanos se topan leshos, Jacob roga a su ijo Joseph de ir a ver a sus ermanos i a sus ovejas para tomar haberes. « Anda agora, ve a paz de tus hermanos y a paz de las ovejas, y torname repuesta. »
Kuando sus ermanos selozos lo ven ayegar de leshos, el « duenyo de los suenyos » komo lo yamavan a Yoseph para burlarse, yama no se abastan de burlarse de el, lo kyeren matar, despues echarlo en un pozo, i dizir al padre ke una behema lo komyo. « Y veremos que seran sus suenyos!»
Ruben el bohor, mas meyoyudo ke sus ermanos, aprova de salvar a Joseph, konsejando a sus ermanos de no matarlo, solo de echarlo en el pozo, ke esta vaziyo de agua (ama no de serpientes, mos dize el Midrash), pensando ke despues va venir a eskondidas para salirlo del pozo i aboltarlo a su padre.
I aferran a Joseph, le toman su tunika de sedas, i lo echan al pozo. Despues, muy kyetos, se asentan para komer…i ven, vinyendo de Galaad, una karavana de Ishmaelim kaminando verso Ayifton. I Yeuda tyene una idea: venderlo ke es mijor de matarlo, « i nuestra mano no sera en el, que nuestro hermano nuestra carne el ». Vemos ke es el sigundo ermano ke no kyere matar a Joseph. Ama, a la kontra de Ruben ke kyere salvarlo i embiyarlo a su padre, el lo kyere vender komo syervo, lo ke no es la misma koza.
I lo venden por vente pesos de plata, ama parese ke Ruben no estava kon eyos, porke se va a bushkar Joseph para salirlo de ande estava, i no lo topa. Se arrasga sus vestidos de dezespero i grita kontra sus ermanos. Degoyan a un kabrito, meten su sangre sovre la tunika de Joseph ke le aviyan tomado i guadrado, i la yevan a Jacob el padre, ke la rekonose i se kree ke su ijo Joseph a sido matado por una behema. Vos akodrash ke esta idea de dizir ke es una behema ke lo mato a Joseph era la idea d’en primero.
Jacob no se pudo konsolar de la muerte – o lo ke kreiya ser la muerte – de su ijo Joseph.
Esto dicho, Joseph, esto fue la perasha ke meldi para mi bar-mitsva, fue yevado en Ayifton, i aya lo merko Putifar, eunuko de Paro, kapo de los degolyadores. Kale dizir ke, por eunuko ke era, yene teniya mujer. Esta mujer kazada kon un eunuko se interesa pishin a Joseph, indimas ke era ermozo de kara, mos dize el Tanah. A mi me parese ke mismo feo uvyera interesado la mujer del eunuko, lo ke es siguro es ke kijo yazer (echarse) kon Joseph. Joseph, leal verso su amo Putifar ke le dava toda su konfiansa, se fuyo, ama la maldisyon de Joseph es de pedrer sus vestimyentas, i de muevo la mujer le tomo su tunika, i despues, por pizma, se kesho a su marido ke Joseph kijo tomarla, i por prova amostro la tunika de Joseph. Putifar la kreyo i Joseph fue echado en prezo.
Aya amostro Joseph su kapachedad para entender el sentido de los suenyos: el kapo de los escancianos del palasyo de Paro, kijo dizir los ke sirven de bever, se topava el tambyen en prezo, izo un suenyo, lo konto a Joseph, Joseph lo entendyo i le disho ke despues de tres diyas iva ser liberado, lo ke fue.
Una vez liberado, el kapo de los escancianos se olvido de Joseph, ama despues de dos anyos ke Joseph estava en prezo, fue el Paro ke izo suenyos ke no entendiya. I esta vez se akodro el kapo de los escancianos ke aviya konosido en prezo un ombre ke saviya entender a los suenyos, i lo disho a Paro ke ordeno pishin ke salgan Joseph del prezo i lo yeven a el. I ansina fue, i Joseph entendyo a los suenyos de Paro sovre las syete vakas flakas i las syete vakas godras, ke eran syete anyos rikos de komer segidos de syete anyos sin nada de komer. I Paro le kreyo a Joseph, lo metyo komo kapo de su governo i Joseph izo inchir los magazenes de trigo durante los syete anyos de rikeza, de tal manera ke kuando vinyeron los anyos sin luvya, los ejipsyanos tuvyeron yene de komer.
Paro, vyendo la kapachedad de Joseph, lo metyo muy alto i riko, el ke saliya de prezo despues de un pozo.
Esto dicho, en Kenaan ande biviyan Jacob i sus onze ijos, no teniyan mas de komer, i Jacob se ambezo ke en Ayifton se topava de komer. Embiyo a diez de sus onze ijos en Ayifton, guadrandose a Binyamin, no sea ke a el tambyen le afite negra koza.
Joseph era ke vendiya el trigo, el es ke kaliya ir a ver. Los diez ermanos ayegan delantre de joseph et se enkorvan delantre de el sin rekonoserlo, syendo ke es vestido komo un ejipsyano poderozo (panyo de lino i kolar de oro, mos dize el Tanah). Komo pensar ke puediya ser Joseph, ebreo i syervo? Ama Joseph, el, no tyene dinguna difikultad para rekonoser a estos diez ebreos ke son sus ermanos.
Joseph se akodra de los suenyos ke aviya echo sovre eyos, i le vyene una idea. De ande vinish? les demanda. De Kenaan, le responden. Sosh espiyas! No, Senyor, le responden los ermanos, tus syervos vinyeron solo para merkar trigo. Eramos dodje ermanos, uno no ay mas, i uno, el mas chiko, se kedo kon muestro padre. No vos kreo, responde Joseph, asigun mi sosh espias. Vos vo aprovar. Kyero ver al ermano chiko. Uno de vozotros lo va ir a bushkar, i los otros van a kedar aki prezoneros.
Komo les avla tras un tradjuman, los ermanos ne saven ke Joseph entyende lo ke se dizen entre eyos. I delantre de Joseph, Ruben dize a sus ermanos: No me oyitesh, i agora es muestra kulpa ke izimos kon Joseph ke estamos pagando. Oyendo esto, Joseph sale de la kamareta para ir a yorar.
Me akodro de mi madre, ay de esto 68 anyos, kontandome, en muestra kamareta eskura, komo Joseph se salyo para yorar. No teniya dingun livro kon eya, todo me lo kontava de kavesa, i yo, muerto bolado, beviya kada una de sus palavras. Kerida Mama, ke me aziya yorar en djuntos kon Joseph, para ke me olvide ke me estava atabafando, no puediendo tomar suluk.
Kuando vyene de muevo Joseph, toma a Shimon i lo aze enkadenar delantre de sus ermanos. Despues aze liberar a los otros, kon trigo, i a eskondidas aze meter tambyen en los bogos las paras ke aviyan pagado.
Kuando, en kamino de ritorno, los mueve ermanos se apersiven ke tyenen las paras atras, no entyenden i les da espanto. Kontan todo al padre, i le dizen ke kale ke les de Binyamin para ke Shimon sea liberado. Jacob les responde: ya pedri Joseph, ya pedri Shimon, i agora me demandash de pedrer tambyen a Binyamin? Ruben responde a su padre: toma mis dos ijos i matalos si no te yevo Binyamin atras.
Esto no konvinsyo a Jacob, lo ke se puede entender: pedrer a dos inyetos ensima de todo no era una buena solusyon. Ama una vez ke se komyeron todo el trigo, fueron ovligados de tomar a Binyamin kon eyos para aboltar en Ayifton. Esta vez es Yeuda ke dize a su padre: si no te yevo Binyamin atras, sera kulpa miya. Tomaron regalos para Joseph, i el dopyo de la para ke aviyan topado atras.
Ayegan ande Joseph muertos de sar. Joseph los kombida para komer, i les da Shimon atras.
Vuestro padre bive dainda? les demanda. Si, Senyor, tu syervo, muestro padre, es en buena salud.
En vedra no es ansina en ladino. En ladino tenemos: « Y demando a ellos por paz, y dixo: si paz a vuestro padre el viejo ke dixistes, si aun el bivo? Y dixeron: paz a tu siervo, a nuestro padre, aun el bivo ».
Despues Joseph mira a Binyamin i demanda: « Este es el chiko ermaniko ke me dishitesh? I de muevo le toma a Joseph la gana de yorar, se va yorar en su kamareta, se lava la kara, i se abolta verso sus ermanos, i todos komen, i a Binyamin le dan sinko vezes mas de komer ke a sus ermanos!
Despues se echan para durmir, i Joseph da el orden a su moso de dar atras la para a kada uno i ensima de meter a eskondidas su kopa en la chanta de Binyamin.
I se van los diez ermanos kon sus chantas sin saver ke ay la kopa en la chanta de Binyamin. Ama el moso les korre detras i los akuza de tener arrovado la kopa. Por syerto no, responden los ermanos, deke uvyeramos ainsina echo? Ke muera el de tus syervos si se topava la kopa ande el. El moso responde: « el ke sera hallado kon el (el kon kyen sera topada la kopa) sera a mi siervo, y vos seredes libres. » I topa la kupa en la chanta de Binyamin, syendo ke el mismo la aviya metido ayi poko antes. Todos se van a ver a Joseph ke konfirma ke a Binyamin lo va guadrar por syervo i los otros se pueden ir.
Bolado entero, Yeuda le konta todo lo ke se disho kon su padre, i le ofrese de kedarse el komo syervo en vez de Binyamin, syendo ke si Binyamin no abollta verso su padre, este va morir de la pena.

Oyendo esto, Joseph no puede mas dayanearse. Aze salir a todos los Ejipsyanos, i se aze rekonoser por sus ermanos, i por la tresera vez se mete a yorar. Los ermanos son tan esmovidos ke no pueden avlar. « Y dixo Yoseph a sus hermanos: llegadvos agora a mi. Y llegaronse, y dixo: yo Yoseph vuestro hermano que vendistes a mi a Egypto. Y agora, no vos atristeredes y no eresca en vuestros ojos que vendites a mi aqui, que por abiviguança (por azervos bivir) me embio el Dio de delante vos. »
I yoraron todos i se bezaron, i ansina es ke los ebreos vinyeron en Ayifton, asta ke se alevante un Paro ke no konosiya a Joseph. Ama esto es otra istorya.
Malorozamente no me keda tyempo para komentar esta ermoza istorya. Solo dire ke Joseph aprovo a sus ermanos i vido ke se aviyan arrepentido de lo ke le aviyan echo, i ke Yeuda ke aviya enkomendado de vender a su ermano, esta vez se propozo komo syervo en vez de Binyamin su ermaniko.
Asta el djueves ke vyene, si kyere el Dyo!
Edmond Cohen
eSefarad Noticias del Mundo Sefaradi