Muestra lingua: JACOB KAPLAN TESTIMONYOS SOVRE ISRAEL por Edmond Cohen

Keridos amigos, mi emisyon de djueves va ser para trokar de la del djueves pasado, ande meldi eskritos antisemites. Esta vez, bazandome sovre el livro Testimonyos sovre Israel de Jacob Kaplan z»l , ke fue el Haham Bashi de Fransya de 1955 a 1980 (lo ke aze un kuarto de siglo, el ke bivyo kaji un siglo entero) vos vo meldar eskritos mas agradavles de meldar, kijo dizir todo lo bueno ke eskrivyeron los de Fransya i de los otros paizes sovre Israel, no el Estado ke no egzistiya dainda kuando Kaplan eskrivyo su livro, ama el puevlo.

El program se puede sintir por Internet kada djueves a las 4 H O6 PM, ora de Paris, indo al sityo  RADIO – la fréquence juive. Kale tener pasensya i asperar un poko, no se oye pishin.

Saludos a todos
Edmond Cohen
Paris, Fransya

JACOB KAPLAN TESTIMONYOS SOVRE ISRAEL 

 

Saludos a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.

Komo a kada vez, vos akodro ke el proksimo atelye de konversasyon de la Asosyasyon Vidas Largas se tendra el martes 21 de mayo, de las dos i un kuarto asta las sinko, en el Centre Communautaire, 119, rue Lafayette Paris (10°), métro Cadet o Poissonnière.

El djueves pasado, vos avli de una syerta syedra muy antisemita, adjustando ke por siguro esto no keriya dizir ke toda la syedra fue syempre antisemita.

Ama yene la fuersa de este odyo podriya dar a pensar ke el antisemitismo es una hazinura ke toka a todos.

Jacob KaplanEs kontra esta falsa idea ke lucho Jacob Kaplan, k’este en Ganeden, ke fue muestro mas grande Haham Bashi de Fransya, a lo manko asigun mi, ama munchos pensan komo yo.

Unos kuantos byervos sovre este ombre, ke mos desho la vida en 1994, a la edad de 99 anyos, syendo ke nasyo en 1895 en Paris, en una famiya de cohanim venidos de Lituaniya.

Entro en 1913, dunke a la edad de 18, al Seminaryo para estudyar el hahamlik, ama vyene la gerra. Desha todo i demanda a ser asker, lucha en Verdun ande va ser ferido.

Despues de la gerra se aze haham en 1921, i en 1938, aze un livro intitolado Témoignages sur Israel, (testimonyos sovre Israel), Israel syendo por siguro el puevlo i no el Estado ke dainda no egziste.

Este livro es la suma de todo lo bueno ke eskrivyeron los eskrivanos fransezes i ajenos sovre el Tanah, el djudaismo i los djudyos.

De muevo vyene la Gerra, i va azer todo lo ke puede, komo izo el hazan Papo, para ayudar a los djudyos. Va ser aferrado el primo de agosto 1944 por la polisiya franseza, ama lo van a deshar kontra paras i ansina se va salvar.

Despues de la gerra, sale en 1949 una mueva edisyon de su livro, i yo lo vo resivir komo premyo en el Talmud Thora. Dainda tengo este livro, imprimado sovre negro papel, komo dainda teniyamos 4 anyos despues de la fin de la gerra.

Kaplan kontinuo su karrera, i fue haham bashi de Paris de 1950 a 1955, i haham bashi de Fransya de 1955 a su retiro en 1980. Tuvo muy altas dekorasyones, entre las kuales dos Kruzes de Gerra, una para kada gerra, i fue Kruz Grande de la Lejyon de Onor. Ay una plasa a su nombre en Paris, i un pul fue editado kon su kara en 2005.

Era amado i estimado por todos los djudyos, afillu los ke no eran relijyozos.

Pensi ke seriya bueno, despues de estas angusyas ke vos meldi el djueves pasado, de meldarvos agora kozas mas agradavles de oir.

Puede ser vash a ser sorprendidos de meldar testimonyos en favor de mozotros vinyendo de ombres konosidos komo antisemites i rasistos. I es vedra ke eskrivyeron tambyen otras kozas kontra los djudyos ke no vos vo meldar oy. Ama, komo dize Kaplan, estos antisemites ke eskrivyeron en muestra favor, tuvyeron de enkorvarse delantre de la fuersa de la vedra, komo izo Bil’am. I tan mas presiozo es lo ke eyos eskrivyeron.

La semana pasada vos meldi negriguras de Voltaire. Ama el mismo Voltaire eskrivyo tambyen: « Vos digo ke kale mirar todos los ombres komo muestros ermanos. Komo! Mi ermano el Turko? Mi ermano el Kinezo? el Djudyo? el Siameze? Si, por siguro; es ke no semos todos ijos del mismo padre, i kriaturas del mismo Dyo? »

La semana pasada, vos meldi negriguras de Proudhon, i ke negriguras: kaliya masakrar (exterminer) a la rasa djudiya. Este mismo Proudhon mos eskrive tambyen esto sovre el dekalogo i Moshe Rabenu:

« La ovra de Moshe se enaltese komo una kreasyon del Dyo: unidad i simplisidad en los prinsipyos, varyedad i rikeza en los detayos. »

Gobineau, el papa de la inegalidad entre las rasas, onrado por los nazis, eskrivyo sovre los djudyos: « Los viajadores modernos saven al presyo de kuantos esforsos savyos los agronomos israelitos manteniyan la falsa fertilidad de sus dominyo. Desde ke esta rasa elijida no mora mas en sus montanyas i sus yanuras, el pozo ande beviyan los revanyos de Yaakov es inchido por las arenas, la vinya de Nabot fue invadida por el dezyerto, komo el lugar ande estava el palasyo de Ahav lo fue por los punchoneros. I en este mizeravle kanton del mundo, kualo fueron los Djudyos? Lo digo de muevo, un puevlo kapache en todo lo ke aprovo de azer, un puevlo libero, un puevlo fuerte, un puevlo despyerto, i ke, antes de pedrer kon koraje, las armas a la mano, el titolo de nasyon independyente, aviya dado al mundo kaji tanto doktores komo merkaderes. »

Gobineau eskrivyo esto en 1884. Me demando lo ke uvyera eskrito si viniya agora a mirar lo ke izyeron oy los djudyos en el mismo lugar.

Esto dicho, kale ke sepash ke el livro de Jacob Kaplan tyene mas de 600 pajinas, i ke Kaplan eskrivyo su livro en dos partes: los eskrivanos fransezes, i los ajenos. Kada parte se topa eya misma dividida en sinko partes: el tanah, la relijyon djudiya, Israel a traves la Istorya, el rolo de Israel en el mundo, enfin el antisemitismo, el mismo dividido en kuatro partes, el antisemitismo relijyozo, sosyal, rasyal i nasyonal.

Es siguro ke no me va ser posivle, en lo ke me keda de mis vente minutos, de todo meldarvos. Vo solo tomar testimonyos de djente mas famozos en kada pais.

Komo lo vash a ver, ay una koza ke dizen todos: komo se aze ke tantas nasyones dezaparesyeron i el puevlo djudyo, malgrado todas las negriguras ke arreyevo durante miles de anyos, dainda bive, i nada lo puede venser.

Vos kyero meldar un teksto de un istoryano poko konosido, Jacques Basnage, ke eskrivyo una Histoire des Juifs en 1716. Mos dize: « El mas grande nes ke se pueda imajinar, es la konservasyon del puevlo djudyo en medyo de todas las mizeryas ke arreyeva desde 1700 anyos. Las relijyones dependen de la prosperidad temporala; triunfan basho la proteksyon de un konkistador; kaen i se aflakan kon las monarkiyas. El paganismo, ke aviya invadido toda la tyerra, ya bolo. La iglesya kristyana, gloryoza por sus martiryos, se aflako muncho kon las persekusyones ke arreyevo; i no se enderechavan kati kolay los burrakos echos por la violensa. Ama vamos a ver una Iglesya (kale entender la djudiya) aborresida i persegida durante 17 siglos, ke yene bive i es numeroza. Los reyes munchas vezes an empleado la rigor de los ediktos i la mano de los verdugos para arrematarla. La djentorya en birra izo matansinas i egzekusyones muncho mas trajikas ke los prinsipes. El puevlo i los reyes, el pagano, el kristyano, el mahometano, opozados en tantas kozas, se aunyeron kon el eskopo de destruir esta nasyon, i no pudyeron reushir. La sarsa (le buisson) de Moshe, arrodeada de yamas, syempre kemo sin konsumirse. Arrondjaron a los djudyos de todas partes del mundo, i solo sirvyo a espandirlos en todos los lugares del universo. Pasaron de siglo en siglo a traves de la mizerya, de la persekusyon, i de los chorros de sus propya sangre ke espandyeron. Dainda biven, malgrado la verguensa i el odyo ke los sige en todos lugares, en el mismo tyempo ke las mas grandes monarkiyas tanto kayeron ke no mos keda nada sino el nombre. »

I agora, komo no avlar de los filozofos del siglo 18, i mismo, antes de eyos, de John Locke, filozofo ingles del siglo 17, ke eskrivyo: « Syendo lo ke se deven los ombres los unos a los otros, no se deve echar de la sosyedad sivil ni los paganos, ni los mahometanos, ni los Djudyos, por modo de sus relijyon. En todo kavzo, el Evanjil no komanda koza ansina; la Iglesya, ke no djuzga los ke son afuera, komo esta eskrito en la primera letra de San Pavlo a los Corintyanos, kapitulo V, pesukim 12 i 13, no lo kyere tampoko. I el Estado, ke abrasa i resive los ombres, en tanto ke tales, kon la sola kondisyon ke sean onestos, pasifikos i lavoradores, no lo demanda tampoko. »

En Almanya, Leibniz eskrive: « De todos los antiguos puevlos, solo se konose los ebreos ke tuvyeran dogmos puvlukos de sus relijyon. Avraham i Moshe establesyeron la kreensa en un solo Dyo, fuente de todo byen, kriador de todas kozas. Los Ebreos avlan de manera muy digna de su substansya real, i estamos enkantados de ver los moradores de un chikitiko kantoniko de la tyerra mas aklarados ke el kusur del jenero umano. Los savyos de las otras nasyones puede ser disheron las mismas kozas unas vezes, ama no tuvyeron el mazal de azerse bastante segir, i de azer pasar el dogmo en ley. »

Entre los filozofos fransezes del siglo 18, Kaplan mos da, a parte de Voltaire ke ya vos amostri mas arriva, el mijor de todos asigun mi, kyero avlar de Montesquieu. Eskrivyo en su livro l’Esprit des Lois (el espiritu de las leyes) una letra a los Inkizidores espanyoles, sozde eskrita por djudyos, en vedra por el mismo : « Vos rogamos, no por el Dyo poderozo ke servimos, vos i nos, ama por el Kristo ke mos dishites tener tomado la kondisyon umana para propozarvos egzemplos ke puedash segir; vos rogamos de azer kon mozotros komo izyera el mismo si dainda estava sovre la tyerra. Keresh ke seamos kristyanos, i no keresh serlo. (…) La fuersa de la vedra, es su viktorya sovre los korasones i los espiritos, i no esta inkapachedad ke atorgash kuando keresh azerla resivir por suplisyos.(…) Kale ke vos akavidemos de una koza: es ke si uno en la posteridad se atrive de dizir ke en el siglo ande bivimos los puevlos de Evropa eran sivilizados, la djente vos amostrara para prevar ke eran barbaros; i la idea ke la djente tendra de vos sera tala ke ensuzyara vuestro siglo, i yevara el odyo sovre todos vuestros kontemporaneos. »

Al lado de Voltaire i Montesquieu, uvo tambyen Jean-Jacques Rousseau, ke eskrivyo: « Moshe tomo la sorprendente desizyon de fundar en puerpo de nasyon una nuve de desmazalados fuidos, sin artes, sin armas, sin talentos, sin zahutes, sin koraje, i ke, no tenyendo en suyo dingun pedasiko de tyerra, eran una trupa ajena sovre la facha de la tyerra. Moshe se atrivyo de azer de esta trupa sorreteando i syerva un puerpo politiko, un puevlo libero; i kuando sorreteava en los dizyertos sin tener una pyedra para arrepozar la kavesa, le dava esta institusyon para syempre, fuerte kontra el tyempo, la fortuna i los konkistadores, ke sinko mil anyos no pudyeron destruir ni mismo desmodrar, i ke bive dainda oy kon toda su fuersa, kuando mismo el puerpo de la nasyon no bive mas … Los djudyos mos dan este espektakulo sorprendente: las leyes de Solon, de Numa, de Lycurgue son muertas; las de Moshe, muncho mas antiguas, dainda biven. Athena, Sparta, Roma muryeron, i no desharon kriaturas sovre la tyerra. Sion destruida no pedryo las suyas…De todos los sistemas de leyes ke konosemos, dinguno, salvo este, arreyevo tantas angusyas i syempre rezistyo… »

Aki tambyen me demando kualo diriya Rousseau si veiya oy el Estado moderno de Israel…

I kualo dizen los filozofos almanes, konosidos por ser kaji todos antisemites?

Tomaremos Hegel, yuch de meldar, yuch de entender, yuch de trasladar.: « La destinasyon del puevlo djudyo, la topamos eksprimida kon su forma la mas pura i la mas ermoza en los teilim de David i los profetas; sus fundo es konstituido por la sed ke la alma tyene para el Dyo, su enorme dolor por sus kulpas, su dezeo de djustisya i de piadad »

I Nietzche? Los nazis keriyan muncho a Nietzche. Por tanto eskrivyo por egzemplo: « Respekto para el Tanah! Ande el topo grandes ombres, un dekoro eroiko, i, koza rara entre todas en este mundo, la inestimavle sempleza del korason fuerte; muncho mas, topo un puevlo. »

Del mismo: « Los antisemites no pueden pedronar a los djudyos de tener meoyo i para.Los antisemites, es un nombre ke se dan los dezeredados. »

Penso ke los nazis no meldaron este eskrito, travado por tanto de La veluntad de poder, uno de los livros los mas konosidos de Nietzche.

Ande los Rusos, Kaplan mos da eskritos de Tolstoi, de Berdiaeff.

Tolstoï: « No puedo konsiderar los djudyos de otra manera ke komo ermanos ke amo, no porke son djudyos, ama porke mozotros i eyos, i todos los ombres, somos de un solo padre: El Dyo. Este amor no me kosta esforsos, porke tengo enkontrado i konosko entre los djudyos ombres ekselentes ».

Berdiaeff: « Ay una koza de arrebashante para mi, es este espanto i este odyo de los djudyos ke azen ke son konsiderados komo muy fuertes, por djente ke se konsidera eya misma komo inkapache de azerles konkurensya. Los Rusos se topavan flakos i impotentes kuando teniyan para eyos un enorme Estado kon su armada, su jendarmeriya, su polisiya, i miravan a los djudyos, por tanto faltos de derechos umanos elementaryos i sometidos a la persekusyon, komo invinsivles en la lucha. Ay aki una koza de kriatura. El pogrom no es solo un fenomeno verguensozo i inumano, es para mi la preva de una flakeza i de una inkapachedad ke dan espanto. De fakto, si bushkamos a la fuente del antisemitismo, topamos munchas vezes un atorgamyento de inkapachedad… »

I antes de eskapar esta emisyon, me keda dainda el tyempo de meldarvos lo ke disho en 1923 un ombre politiko ke mos toka, a mozotros los djudeo-espanyoles, es dizir Mustapha Kemal Ataturk: « Tenemos unos kuantos elementos fieles ke unyeron sus suerte al del elemento dominante, ke es el puevlo turko. Los djudyos sovre todo an prevado su fieldad a esta nasyon i a esta patria, i tuvyeron asta oy una vida konfortavle. I en el futuro van a bivir en el konforto i la felisidad. »

Esperaremos ke Erdogan kontinue komo disho Ataturk.

I agora vos desho asta el djueves, no el proksimo syendo ke va ser el sigundo diya de Shavuot, ama el djueves de despues 23 de mayo, si kyere el Dyo!

Edmond Cohen

Check Also

En este tyempo… Adi 42 por Albert Israel (meldar i sintir)

14.7.2026 Los teroristos entraron a la kaza de Liz i Meir, esbrocharon la Kamareta de …

Deja una respuesta

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *

Este sitio usa Akismet para reducir el spam. Aprende cómo se procesan los datos de tus comentarios.