
Keridos amigos, aki toparash el teksto de la emisyon de esta semanada.
Akavido los ke me oyen sovre internet desde paizes ajenos ke aki en Fransya entrimos el alhad pasado en la ora de invyerno, i atrazimos muestras oras de una ora
El program se puede sintir por Internet kada djueves, indo al sityo RADIO – la fréquence juive. Kale tener pasensya i asperar un poko, no se oye pishin.
Saludos a todos
Edmond Cohen
Paris, Fransya
![]()
DAVID I FLOR JONATHAN ZL
Saludos a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.
Komo a kada vez, vos akodro ke el proksimo atelye de konversasyon de la Asosyasyon Vidas Largas se tendra el martes ke vyene 31 de janvier, de las dos i medya asta las sinko, al muevo adereso del 17 rue Pierre Semard Paris (9°), arriva del Square Montholon, métro Cadet. La entrada es la del lokal i no la del han.
Amanyana vyernes 27 de janvier va ser el diya internasyonal de la memorya de la Shoa (ke no kale konfundir kon el yom ashoa, selebrado en Israel entre Pesah i el Yom aatsmaut).
A esta okazyon, tengo el uzo de avlar kada anyo de kozas de la gerra. Oy pensi de avlar de lo ke estan azyendo los ke se okupan de Muestros Dezaparesidos, la asosyasyon por la memorya de los muestros deportados de Fransya. Es mi amigo Alain de Toledo ke dirija esta asosyasyon, ayudado por istoryanos de profesyon, de muy alto nivel, i tambyen por djente de buena veluntad , ke no son istoryanos ama ke kyeren ayudar. I tengo de dizir ke el lavoro ke estos todos estan azyendo en djuntos es admiravle. Afillu si la ovra es solo a su empesijo, tantos, malorozamente, ay de disparesidos a onorar de la Fransya entera, yene puedo dizir ke el lavoro empesado ya anunsya de oy ke tendremos un memoryal ke kedara despues de mozotros.
La primera parte del lavoro es, por siguro, de nombrar muestros muertos, ama no keremos solo dar un nombre i ya abastariya ansina. Keremos dar karne i sangre a esta djente para ke no sean solo un nombre sovre una lista.
Ansina es ke aprovamos de kontar la vida de kada persona, i me pensi oy de darvos un egzemplo del lavoro de Muestros Dezapareidos, kon la istoriya del aferramyento una prima miya, Flor nasida Garih, i de su marido David Jonathan (David el nombre, Jonathan la alkunya) muertos los dos en Auschwitz.
Dos mujeres de la asosyasyon, Mathilde Pesah i Evelyne Nahmias, entre parantezas las eskrivanas ke eskrivyeron kon un grande talento literaryo el livro intitulado La robe couleur abricot El fostan de pitagra, ke vos akonsejo muy fuerte de meldar si dainda no lo izitesh, syerro la paranteza) estas dos mujeres se fueron, akompanyadas por mi, a entrevistar en su kaza otra prima miya, mi prima ermana Maryse Lamy, para kontar komo los Jonathan fueron aferrados delantre de eya. Tengo de dizir ke nasyo en avril 1936, i ke teniya 6 anyos en septyembre 1942, kuando su tiya i su tiyo fueron aferrados delantre de eya. De la misma manera fue para Mathilde Pesah, una de las dos entrevisteras, ke vido eya tambyen su padre aferrado delantre de eya, salvo ke eya era mas chika ke mi prima.
Todo se avlo en franses i fue muy largo. No tendre aki el tyempo de todo trasladar, ama vo aprovar de trasladarvos lo mas muncho. Agora es mi prima ke esta avlando por mi boka :
« Durante la gerra, kuando aviya aferramyentos de masa, eramos munchas vezes akavidados el diya antes por un amigo franses ke era pulis a moto i ke se yamava Boutrouille. Su mujer era merkadera en muestra male i ansina fue ke lo konosimos. El es ke mos dyo haber ke el diya despues se preparava un aferramyento de djudyos bulgaros. Halbuki mi tiya se aviya echo bulgara por su kazamyento. Eramos en septyembre 1942. Esta noche, por siguridad, mi padre propozo a su ermana i a su kunyado de venir a dormir ande el. No era yuch, djusto kaliya traversar la tabaka, i esto fue lo ke izyeron.
Sovre la tabaka del treser kat, eramos kuatro kiradjis : mis paryentes i mi, mi nona kon mi tiya Flor i mi tyo David Jonathan, un musyu bekyar, avokato, muy grasyozo, i, la puerta djusto al lado de la muestra, un par de ijos de mamzer, sovre todo eya.
El diya despues a la demanyana, de muy madrugada, mi padre ke se aviya alevantado temprano oyo chaptear a la puerta d’en frente : « Pulisiya ! » Eran ombres, fransezes vestidos kon paltos impermeavles pretos i chapeos. Sonaron en frente, i, por siguro, dinguno respondyo. S’estavan indo kundo la ija de mamzer de vizina avriyo su puerta i les disho : « Tendriash de mirar en frente ande su ermano. » Mi padre la oyo a traverso de la puerta ; yo dainda me topava en la kamareta, eskondida kon mi tiyo i mi tiya. Sonaron ande mozotros i mi padre avriyo. Yo vine meterme al lado de el porke aviya oido sonar ; era chika. Eyos se kedaron aya, i disheron : « Parese ke vuestra ermana esta ande vozotros ? » i mi padre respondyo : « No ! No ! No es vedra, no esta ande mi… » ama vyendome adjustan : « Preferesh ke tomemos la chika ? » Ya tengo visto djente palido, ama la kara de mi padre…Era o su ija o su ermana. Era orrivle ! No respondyo ama mi tiyo i mi tiya aviyan todo oido, vinyeron de si mismos. I ansina fue…Mos ambezimos, de muevo por el Senyor Boutrouille – ke era en vedra un ombre ekstraordinaryo – ke aviyan sido embiyados en Drancy. »
(Aki, yo Edmond Cohen, avro una paranteza sovre este Boutrouille. El es ke mos izo en 1943, a mi madre i a mi, falsos papeles a su alkunya, mi madre syendo su mujer i yo su ijiko, i mos akompanyo kon treno asta Megève, en zona de okupasyon italyana, ande se topava mi padre. Syerro la paranteza, i es de muevo mi prima ke avla).
« De Drancy no saviyamos ande se aviyan ido mi tiyo i mi tiya, lo supimos despues de la gerra grasyas a Serge Klarsfeld : fueron deportados muy presto en Auschwitz ande se muryeron pishin.
No teniyan kriatura i kuando mi tiyo David aboltava de su viaje de lavoro el vyernes a la tadre (era reprezentante en porselena de Limoges), la primera koza ke aziya antes de ir a ver a su mujer, era de sonar ande mozotros para yevarme un regalo. El me ofresyo mi primer sinema, era un tiyo por kazamyento ama yo lo adorava, era su kukla.
De mi tiyo i de mi tiya Flor guadri tres findjanes de porselana de Limoges ke son komo la pestanya de mis ojos. Es la sola koza ke me keda de eyos…esto i sus foto de kazamyento. »
Aki s’eskapa lo ke mos konta mi prima sovre el aferramyento de su tiya i de su tiyo, ke eran primos miyos.
Ama eya kontinuo de kontar su vida, ke en un tyempo fue tambyen la miya, i me parese ke vos puede interesar de desharla avlar otrun poko, afillu si vo ser ovligado de kortar pedasos de su istorya porke no me keda bastante tyempo para todo meldar. Dunke es yene eya ke avla agora por mi boka :
« Despues de lo ke afito, mis paryentes no kijeron mas ke me kede a kaza. Madam Chanez, la direktrisa de la eskola ande me iva, me tomo ande eya. Era una mujer ekstraordinarya. Ama komo kaliya azer a eskondidas, yo aziya komo si me aboltava a kaza : eya me dava lisyones de pyano, para eksplikar ke no me vayga en mismo tyempo ke los otros. La demanyana, aziya komo si veniya djusto de ayegar, ama en vedra me durmiya ande eya.
Yo era franseza ama no yevava la estreya porke mi padre aviya konservado la nasyonalidad turka. Madam Chanez, la ke me eskondiya, teniya una prima, Madam Sauty, i un diya, no se komo se paso, me prezentaron a esta dama, i pishin , sin darme nada a entender, me fiyaron a eya dizyendome : « Na, la yamas Mamie, le dizes tu, es tu nona ». Eya me yevo al sirko, sin duda para darme konfiansa. Teniya sej anyos, no entendiya todo. Oy tengo sesh inyetos i me do kuenta kuanto eramos maduros en esta epoka komparados a eyos. Poko tyempo despues, Edmond (vuestro servidor) fue tambyen fiyado a esta mujer.
Mos ivamos en djuntos a la misma chika eskola. Edmond era en una klase basho la miya. Pasavamos vakansas ande primos de Madam Sauty ke moravan serka de Paris en Maule i en Boissy Saint-Léger. A mozotros mos paresiya muy leshos. Edmond se akodra tener bushkado los uevos de Paskuas en la uerta. Biviyamos komo halizes fransezikos, yo era komo una chika kazalina.
Komo yo era la mas aedada (de ocho mezes !) era responsavle de Edmond. Kadal diya para ir i vinir de la eskola teniyamos de kaminar un kilometro a pye ; lo yevava, lo teniya por la mano, aziya dikat para traversar las kayes, i la noche eramos solos, asperando el ritorno de Mamie ke lavorava…i izimos unas kuantas bovedades.
Durante este tyempo, vide mi madre dos o tres vezes i mi padre kaji nunka.
Al empesijo de 1944, se paso una koza kuryoza : el konsolado turko dechido de rapatriar sus sivdadanos i dunke, en fevrero 1944, tomi kon mis paryentes i munchos djudyos turkos de Paris, un treno de viajadores enorme al kual eran kolgados vagones de ropas. I mos fuimos por un viaje de ocho diyas a traverso l’Almanya, la Austria, la Bulgariya, la Ungariya…todos los paizes de la Evropa sentrala, en medyo de la gerra ! Fue una aventura inkreivle ! Todos eran abatidos ama yo biviya esto komo una aventura ekstraordinarya : este treno para mi era el Orient-Express ! Eramos ocho por kompartimentos, kada noche metiyamos las validjas en basho i durmiyamos ansina. Tuvimos de yevar komida para ocho diyas, lo ke en tyempo de gerra no era koza kolay. Los Almanes akedavan munchas vezes el treno, empesaron por tomarmos todo lo ke puediya tener kuakyer valor, una makina de foto, por egzemplo. I a kada vez ke suviyan en el treno, era la sar i el espanto ! Es vedra ke eramos todos turkos…ama eramos todos djudyos ! Munchas vezes eramos bombardados. Aviya muncha inyeve i kuando el treno se kedava aziyamos dirritir a la inyeve para bever . Una vez el treno se fue de Viena a Budapest , despues se abolto a Viena, i yene abolto a Budapest, no saviyamos deke, ama al kavo ayegimos a Estambol.
Para mi Estambol eran las Mil i Una Noches, yo diziya a kada uno ke mi papu teniya fotolyos de oro !
Salimos del treno i kon el taksi pasimos por vyejas kalejikas d’Estambol ande aviya fruta, zarzavat, komida por todas partes. I yo diziya a mis paryentes : « Mirad, ay bananas, mirad ay fruta ! » I el shoför del taksi diziya : « Ama de ande estash vinyendo ? » Ayegimos andel papu, i aya …grande dezenganyo : morava en una sola kamareta kon la privada afuera !
Willy Braun, muestro nono a Edmond i a mi, tuvo todas las desgrasyas del mundo, i fue munchas vezes ruinado. Esta vez era por modo del varlik vergisi, i mozotros ayegimos kuando el mizmo aboltava del kampo de Ashkale…
El morava en la male de Pera, Istiklal cadesi, ke me paresyo muy ancha kuando mas despues la topi estrecha. Se aviya echo kavedji kon su mujer. Mozotros no teniyamos nada, i por empesar mi madre vendiya chapeos a la moda de esta epoka, perfumos, i komo no abastava lavorava tambyen komo kavedjiya al lado de su padre. Mi padre aviya topado lavoro en Anatoliya i durante dos anyos kaji no lo vide.
Mos trokimos de kaza i mos fuimos en Journal sokak en un apartamento de dos kamaretas, alkilado a una grega, totalmente loka. De fakto , biviyamos en una sola kamareta tanto la otra estava eskaida. Dingun konforte, no gaz, nada…Teniyamos un djiz de mangal ande aziyamos la kozina, kon el riziko de aogarmos , lo ke poko manko de afitar un diya. Moravamos en la misma tabaka ke la proprietarya ke teniya tres ijos : el uno era pezevenk (proxénète) el sigundo vendiya droga, i el treser era tan atavanado ke su madre, era desgrasya ! imposivle de serrar la puerta de arryentro, yo era muerta de sar kuando el mas mansevo se metiya a echar chiyos.
Arriva morava un par de djudyos mansevos muy sangrudos ; aviya Vergel mi grande amiga ke teniya la misma edad ke mi.
Mi madre lavorava munchas vezes en el kafe i me fiyava a la loka ke me kontava konsejas de morir d’espanto, i tuve de soportar esto durante dos anyos.
Vergel avlava solo djudeo-espanyol, Lily la ija del pezevenk avlava solo grego i mis otros amigos avlavan turko… de tal manera ke me ambezi un alay de linguas kuando mis primos kedados en sus famiya avlavan solo franses. En Estambol yo bivi en la kaye syempre…
Esto todo sureo dos anyos. Solo pudimos aboltar en Fransya en 1946 porke aviya dainda munchas minas en la mar i no era sin sekana. Mos suvimos en un vapor rumano, el Transylvania, ke puediya tomar entre 700 i 800 viajadores : eramos 3.000 en el vapor ! Lo mas eran immigrantes djudyos ke se keriyan ir en Palestina. El viaje sureo 15 diyas por modo de las minas ke aviya en todas partes.En primero mos fuimos en Palestina, despues en el Levanon (en este tyempo basho mandato franses) despues en Ayifton… Izimos la grande buelta, i en esto todo, la mar era solevantada. No aviya dinguno a komer a la meza, salvo mi padre ke era el solo de no tener mareos. Tuvyeron mismo de echar las ropas a la mar, el vapor era demaziya pezgado, i kon las minas era muy sekanozo.
Kuando enfin yegimos a Marsilya, fuimos tomados en karga por la Kruz Kolorada. Ayegimos en Paris, ama papa no teniya echo. Paso su permeso de konduzir araba en 8 diyas i topo un lavoro de reprezentante en lampas.
Yo me topi en la eskola en la misma klasa ande estava dos anyos antes, ama komo teniya dos anyos de avanso, pude entrar al liseo a la edad normal de 10 anyos i medyo. Ama despues de esto todo yo era muy rebolteada porke sin dingun entendimyento kon las kriaturas de mi edad ; nunka avli de esto kon mis amigas ; era un mundo diferente i de toda manera pensava ke dinguno me iva kreer. »
Ansina se eskapan los rekodros de mi prima, mi primika de estos anyos de gerra ke, afillu si teniya solo 8 mezes de mas ke mi, se okupava de mi komo una chika madre, yo ke komo eya me topava a sinko anyos soliko i sin madre, solo teniya esta primika i Madam Sauty para okuparse de mi. I para dizir la vedra, no guadro de estos anyos por tanto tan pretos un rekodro de tristeza i de espanto. Yo me sentiya byen kon mi primika i Madam Sauty.
Al djueves ke vyene, si kyere el Dyo !
Edmond Cohen
eSefarad Noticias del Mundo Sefaradi