Muestra lingua: AMISTADES GRASYAS A INTERNET por Edmond Cohen

Keridos amigos, aki toparesh el teksto de mi emision de este djueves, ke va ser konsagrada a las amistades ke me ize grasyas a internet.

Saludos a todos

El program se puede sintir por Internet kada djueves a las 4 H O6 PM, ora de Paris, indo al sityo  RADIO – la fréquence juive. Kale tener pasensya i asperar un poko, no se oye pishin.

Saludos a todos
Edmond Cohen
Paris, Fransya

AMISTADES GRASYAS A INTERNET 

 

Saludos a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.

Kon la venida de la vejez, esto konstatando kon muncha tristeza, ama ansina es la vida, kualo azer? ke vo peryendo kada anyo mas i mas amigos de chikes o de manseves, primos i primas de mi jenerasyon, no esto mismo avlando de la jenerasyon de mis paryentes, ande me keda solo una prima de syen anyos, i esto es lo todo.

Ama tengo una chika konsolasyon: grasyas a internet, ande me daldeo oras enteras, me ize muevos amigos o me topi famiya pedrida o amigos pedridos.

Oy me pensi de kontarvos, porke a kada vez es una aventura ke me parese pueder  interesarvos, komo se izo esto, a kada vez grasyas a internet, ke sea por el email, por facebook, por ladinokomunita o por jewish.gen.

Empesaremos por el email.

amitadAze poko, era el 20 de mayo, dunke aze djusto un mez oy, resivo de muestro amigo Moïse Rahmani, el fundador i direktor de Los Muestros i de sefarad.org, un email ke el mismo resivyo de una mujer ke me estava bushkando desde tres anyos, i al kavo penso toparme ande el. Bushkava un Cohen, ke aviya sido avokato, i ke aviya eskrito komo era eskondido del tyempo de la gerra ande su bisvava, en la sivdadika de Herepian (ke malgrado su nombre no se topava en Armeniya ama en el sur de Fransya).

Para ke puedash entender de kyen estamos avlando, tengo de kontarvos un poko de la istorya de mi chikes durante le gerra. Ya lo konti sovre Ladinokomunita ay de esto ocho anyos, ama nunka aki a la radyo, si no me yerro.

Estamos en 1943, en una sivdadika yamada Lamalou les Bains, fuyidos de la zona okupada por los italyanos, antes ke vengan los Almanes (esto es una otra istorya). Somos sesh: mis padre i madre i yo, tres, i una otra famiya (marido, mujer i suegra): otros tres. Moramos en djuntos en la kaza del ayudante del mayor de Lamalou, basho su proteksyon. No se puede dizir ke somos eskondidos: somos kon muestras halizes alkunyas i papeles de ajenos kon la mensyon en kolorado JUIF. I lo ke deviya de afitar afito. El amo de kaza, ayudante del mayor, resive de la Gestapo el anunsyo ke la Gestapo va venir instalarse en Lamalou i demandandole la lista de los djudyos de la sivdad. Kale fuir pishin, esta misma noche de fevrero 1944. Ama ande irmos? Por mazal este ombre konosiya una mujer ke puede ser podriya arrekojermos, ama ke no morava en Lamalou, ama en un kioy no muy leshos, dos kilometros, ke se yama Herepian. Era una balukchia(vendedora de pishkados) bivda, mujer de bien i patriota afilu ke era de orijen italiana. El ombre mos akonsejo de irmos ande eya, agora mismo. I ansina es ke mos fuimos a pie, en medio de la noche (sin lampara por modo del «couvre-feu»,i tambien porke muestra ida devia de kedar sekreta) kon la sola luz de la luna, sovre el kamino entre los dos kazales.Alkansimos asta la kaza de la mujer, ke mos disho ke no mos puediya guadrar porke, en mas de su propya famiya – su madre, uno de sus ijos, su ija kon el yerno i un bebiko – ya eskondiya dos djudyos arriva, (en vedra un djudyo i su amiga kristyana)…i otro ijo suyo tambien eskondido por no irse al servisyo de lavoro ovligatoryo en Almana (estos los yamavan réfractaires au STO). Kale dizir ke mozotros no eramos tres, ma sesh,komo dishe antes.

I de muevo la kestyon: ande irmos? La balukchiya bivda tenia una prima i amiga ke teniya una moradika vaziya arriva de su morada, i ke no biviya muy leshos, a dos kalejas de ayi. Aya mos fuimos todos los sesh sin azer ruido, a las eskondidas, i esta mujer bendicha, ke biviya a basho kon su madre i su ijo, mos arrekojo los sesh ke estavamos, i mos metyo al primer kat de su kaza. Tres kamaretas, una para kada famiya i la tresera para komer i kozinar. Pandjures i ventanas siempre serradas, avlar kon boz basha, esta vez eramos haliz eskondidos.

I de muevo no era mas kestyon de irme a la eskola, asigun yo no egzistiya mas para dingunos. I no era mas kestyon de mostrar kartas de alimentasyon para komer. Para los ke no saven, kada komida era vendida sigun tiketes de alimentasyon distribuyidos por el governo, i kaliya amostrar karta de alimentasyon. La sola manera de komer sin tikete i sin karta era de merkar a eskondidas – i a mitikales – al «zarzavachi»(vendedor de vedruras), al «kasap»(vendedor de karne), al «bakal», ets. Lo ke se yamava merkado preto. La mujer ke mos eskondiya merkava de komer de esta manera para mozotros sesh komo si era para eya…

I ansina empeso una vida de prezo, en lo brusko.

Yo, de kedarme ansina en este aver enmofesido, me aferri una hazinura ke mas asta oy no me desho, la astma, i me estava atabafando mas i mas diya i noche sin topar suluk i sin pueder durmir. Yamar a un doktor? Komo saver si no mos iva a denunsyar, o sino denunsyar, avlar demaziya? La otra famiya se espantava de este peligro ke podiya kostar la vida a mozotros sesh. De modo ke yo me kedava asentado en mi kama, sin durmir, bushkando suluk i atabafandome a poko a poko. Para pasarme el tiempo i azerme olvidar la pena de respirar, mi madre me kontava istorias de Bereshit, por egzemplo la de Joseph i sus ermanos, ke me agradava muncho. Estas istorias, mi madre las avia ambezado no en una eskola djudiya, ama en la eskola ingleza de Estambol (Scotish Mission) ande aviya echo sus estudyos. Kuanto a mi padre, el me kontava konsejikas ke imajinava en el mismo tyempo ke me las estava kontando, i komo yo no pudiya durmir, estas konsejas podyan surear oras enteras. Es en este tyempo ke enfin mi padre me dyo a entender lo ke se estava pasando, la gerra, de Gaulle, lo ke eran los djudios, muestra relijion, komo el Dio avlo a Avraham, i todo i todo. Ya aviya afferrado yo los syete anyos, la edad de razon… Ama esto todo no me dava la salud i no me aziya respirar.

La solusyon fue de kitarme a la luz komo si era un ijiko kristyano, refujyado porke ijo de ovreros ke se espantavan de los bombardamentos. No me yamava mas Edmond Cohen, me yamava Marcel Colin. En vedra no teniya dingun papel para esto, ama visto mi edad, dinguno vino a peshkuzar. De este modo pude bashar ande mi moradera i eya pudo yamar a un doktor. Vino el doktor (un mansevo rizin salido de la universita) i vyendo ke mi hazinura era de no tener suluk, kijo ver ande yo durmiya. Mis parientes suvieron eskonderse debasho del techo kuando vino el doktor a mirar mi kamareta. Pishin disho ke estava fediendo aki, i ke kaliya avrir ventana i pandjures. No por sedaka! disho mi moradera, i el doktor,ke no era un bovo, entendyo ke kalia amostrarse diskreto. Ama disho ke yo deviya salir para tomar aver, i de este diya la djente del kyoy vido apareser un ijiko, yo, ke aziya el pastor kon baston i perro, para yevar kavretikas i kodrerikos a los kampos kon las viejas kyoyliyas. De este tyempo me ambezi ke las kavretikas son mas kolay, mas ovedesientes, ke los kodrerikos ke pensan siempre a fuyirse.

Esto era bien para el diya, ama ande durmir la noche? Kon mis paryentes me atabafava, ande mi moradera no aviya lugar, i me fui morar ande la balukchiya de la primera noche. Sesh personas no podiya tomar, ama un ijiko si.

I de este diya mori ande eya, sin poder mas ver a mis parientes, ke por tanto eran a dos kalejas.

Mi istorya ande la balukchia, asta la Liberasyon, es una otra istorya. Oy solo vos keriya kontar lo ke fue mi eskondimyento. El de mis padre i madre sureo aya asta agosto, kuando uvo la Liberasyon.

La mujer ke mos eskondiya se yamava Gabrielle Gasset. Era una mujer hazina ke se muryo kuatro anyos mas despues. No supe su edad, ama deviya ser entre kuarenta i sinkuenta. Su madre le sovrebivyo bastante anyos. Se yamava Berthe Salles. Su ijo, ke el tambyen se muryo mansevo, se yamava René Gasset.

Munchas vezes me demandi kualo yo, si me uvyera topado en lugar de esta mujer, uvyera echo, hazino, de sesh personas ke nunka konosi i ke vyenen ande mi en medyo de la noche para eskonderse, no una noche o dos, ama munchos mezes, kon los rizikos ke esto yevava. Me plaze pensar ke uvyera echo lo mismo ke eya, ama en vedra no lo se i nunka lo savré.

Deke vos konto agora esto todo, kuando vos dishe ke vos iva avlar de las amistades ke me ize kon internet? La repuesta es ke la bizinyeta de esta Berthe Salles, no de la vanda de su ija Gabrielle Gasset, ama de un otro ijo, Fernand, ermano de Gabrielle, solo saviya ke un Cohen (solo konosiya la alkunya ama no el nombre) ke aviya sido avokato, aviya eskrito kozas en onor de su bisvava. Ama no saviya ande i me bushko tres anyos. A la fin topo sovre internet ke en una gazeta se avlava de un teksto sovre la epoka de la gerra en Herepian, eskrito por un syerto Edmond Cohen, i ansina se ambezo mi nombre en mas de mi alkunya. I dainda bushkando, topo un teksto miyo en judeo-espanyol sovre sefarad.org, i ansina es ke eskrivyo a Moïse Rahmani ke mos metyo en kontakto. Esto fue ay un mes, i desde este tyempo mos eskrivimos kaji kadal diya, mos embiyamos fotos, de 1944 i de oy, yo ijiko de syete anyos i yo kodja musyu de 76…Eya tyene agora 35, kazada i madre de dos buchukes de 5 anyos, i me disho ke kuando era chika bivyo en la misma morada ke yo.

De la misma manera, ay tambyen un meziziko, resivo un email de una mujer ke no konosko, ama ke es la bivda de un amigo miyo del tyempo del liseo. Komo me topo? Por un otro amigo del liseo, ke el me aviya topado ay un anyo o dos grasyas a Facebook. I agora tambyen mos eskrivimos kaji kadal diya. Su marido, ke se muryo ay dos anyos, se intereso muncho a la kansyon entre los anyos 1930 i 1950. Estas todas kantikas i los ke las kantavan me azen aboltar al tyempo de mi chikez, i me tresalgo de oirlas.

Grasyas a internet, topi primos i primas muncho mas leshos. Kale saver ke mi papu Willy Braun, el padre de mi madre, teniya un ermano ke se fue de Estambol verso el anyo 1905 para instalarse en Ayifton. De vez en kuando se embiyavan letras, ama a poko a poko las letras se izyeron mas i mas pokas, i al kavo mi papu no tiuvo mas dingun haber de su ermano.

Kualo aviya afitado a mi bistiyo i a su famiya? Imposivle de saverlo, ama una koza era sigura: desde 1956 a lo mas tadre, esta famiya no biviya mas en Ayifton. Ama ande? Israel? Fransya? Kyen save? Yo peshkuzava a kada Braun ke topava, i dinguno era de esta famiya. Bushki sovre sityos de jenealojiya, i no topava nada, asta ke, ay tres anyos de esto, indo sovre un sityo djudyo amerikano de jenealojiya yamado jewuish.Gen, topi tres personas ke diziyan tener un atadijo kon un Jacob Braun de Estambol. Eskrivi a los tres. Dos no me respondyeron nunka. El treser, eskapo por responderme tres semanas despues. Aviya trokado de adereso email i no iva mas a ver los mesajes sovre el adereso ande le aviya eskrito, i le tomo la idea de destruir todos los mesajes de este vyejo adereso, i azyendolo, vido ke uno le eskriviya de Paris. Antes de destruir, tuvo la kuryozidad de ver kyen era. Era yo, i el era el marido de la una inyeta de mi bistiyo, dunke una prima miya. En primero no eramos siguros, ama mos embiyimos fotos, i aparesyo ke mos aviyamos topado en 2010, 105 anyos despues ke se fue mi bistiyo en Aiyfton. I ansina, en una sola vez, me topi unos trenta primos en djuntos. Mijor de esto: la ija de este Jacob Braun, ke tyene 97 anyos, dainda bive, i mi madre, ke dainda biviya tambyen en 2010, fue tresalida kuando le dishe ke le teniya topado una prima ermana suya. Ama ande esto todo? En Sydney, en Australya. Mos avlimos en franses i mos vimos grasyas a Skype. I les ambezi ke teniyan una prima ke biviya en Melbourne, i en el enverano pasado, esta prima vino en Sydney para verlos…Esto es internet!

I kualo kontar de las amistades ke me ize grasyas a Ladinokomunita, este forum internasyonal entre todos los djudeo-espanyoles del mundo entero?

Por egzemplo, indome sovre Ladinokomunita, meldi mesajes de una Estambolliya yamada Eliz Gatenyo, ke kontava todo lo ke aviya gizado i aparejado por Rosh achana, i le eskrivi para dizirle ke yo vendriya a komer ande eya; al kavo es eya ke vino en Paris para senar ande mi kon su marido Selim, i tambyen aki mismo a la radyo izimos en djuntos una emisyon. I komo disho mi mujer, no mos konosiyamos, nunka mos aviyamos visto, i al kavo de un kuarto de ora era komo si mos konosiyamos de chikos!

Otra vez ize una emisyon ande meldi, por el diya de la shoa, letras embiyadas a su padre en 1942 por una ijika de 10 anyos yamada Marie Jelen. La primera letra, del 16 de julyo, fue kuando fue aferrada kon su madre el diya del Veld’Hiv, las de agosto fueron kuando se kedo solika en Pithiviers sin su madre embiyada en Drancy, i la ultima letra fue al empesijo de septyembre, unos dos diyas antes de ser embiyada eya misma en Drancy i de aya pishin en Auschwitz.

Su padre sovrebivyo, se kazo de muevo despues de la gerra, tuvo un ijo ke, en el kibuts ande se topava se ambezo sovre internet ke yo aviya eskrito sovre su ermana, me eskrivyo, i kuando vino en Paris, vino a komer a kaza…

Ayde, ya vino la ora de eskapar la emisyon. El djueves ke vyene, 27 de junyo, va ser mi ultima emisyon antes de las vakansas de julyo i septyembre, ande van a pasar redifuzyones.  Dunke vos digo al djueves ke vyene, si kyere el Dyo!

Edmond Cohen

Check Also

En este tyempo… Adi 42 por Albert Israel (meldar i sintir)

14.7.2026 Los teroristos entraron a la kaza de Liz i Meir, esbrocharon la Kamareta de …

One comment

  1. I siguro, Edmond, ke es grasias al Internet ke mos konosemos, aun ke nunka mos tenemos enkontrados.
    Siempre un plazer meldar tus eskritos.
    Rachel

Deja una respuesta

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *

Este sitio usa Akismet para reducir el spam. Aprende cómo se procesan los datos de tus comentarios.