Muestra lingua: VELUNTARYOS AJENOS EN ISRAEL EN 1947-48 por Edmond Cohen

Keridos amigos, aki toparash el teksto de la emisyon ke ize el 23/6, i ke no vos pude embiyar mas antes, syendo ke mi ordinador era roto. Para azer la emisyon, fue un suspense a la Hitchcock: aviya eskrito mi teksto, ama dainda no lo aviya imprimado kuando se bozdeo mi ordinador myerkoles a la tadre. Enfin vino uno djueves demanyana para enderecharlo, i lo tomo i se fue kon el. Reusho a salir mi teksto de emisyon i imprimarlo. I vino kon moto a mi kaza para traerlo a 15 y 30h. Tuve djusto el tyempo de tomar el metro para toparme a las 16 a la radyo para azer mi emisyon… i  vyernes vino traerme el ordinador reparado, salvo ke todos mis emails se muryeron. Kapara…

El program se puede sintir por Internet kada djueves, indo al sityo RADIO – la fréquence juive. Kale tener pasensya i asperar un poko, no se oye pishin.

Saludos a todos
Edmond Cohen
Paris, Fransya

 

VELUNTARYOS AJENOS EN ISRAEL EN 1947-48

Saludos a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.

Oy, djueves 6 de octovre, mos topamos en medyo, i mizmo kaji al kavo, de los yamim noraim, los dias de espanto entre Rosh Ashana i Kipur. A vozotros todos, keridos oyentes, esperando ke pasatesh buenas fyestas de rosh ashana arrodeados de vuestros keridos, vos dezeo, antes del diya de Kipur ke va kaer amanyana vyernes a la tadre, de toparvos todos eskritos en el grande tefter de la vida.

Por lo tanto, no vos vo avlar oy de la fyesta de Kipur, porke ya savesh todos ke en este diya kale arrepintirse de sus pekados para esperar de ser pedronado por el Dyo. Ama el Dyo pedrona lo ke izitesh o no izitesh kon el, no lo ke izitesh o no izitesh kontra alguno. Es de este alguno, antes del Dyo, ke kale empesar de obtener el pedron, i por esto , antes del diya de Kipur, de adovar i enderechar, si se puede,  lo ke fue tuerto.

Esto dicho, me vo kedar aki de mis palavras sovre Kipur, i antes del sujeto de mi emisyon, vos keriya ambezar lo ke puede ser no savesh, es ke los tres ke obtuvyeron el premyo Nobel de medisina lunes, i ke son un franses de orijen del Luxembourg, uno del Canada i uno de los Estados Unidos… son djudyos todos los tres. I asigun lo ke meldi sovre internet, los tres ke obtuvyeron martes el premyo Nobel de fizika son tambyen djudyos (o sino los tres, uno o dos a lo manko) . Siguro ke esto va arravyar a unos kuantos ke no pueden soportar ke ayga tantos djudyos meresyendo el premyo Nobel. El 31 marso, dunke sesh mezes antes de estos muevos premyos, dos savyos (uno de Sueda i otro de Amerika) eskrivyeron un raporto de 14 ojas  kontra la veluntad de syempre dar el premyo a djudyos. Kuanto mas birrotos deven de ser agora. Ama ke azer ? Ansina es…

I agora vos vo avlar, asigun me lo akonsejo ay unos kuantos mezes muestra amiga Rachel Bortnick, fundadora i prezidente de Ladinokomunita, de los veluntaryos ajenos ke se fueron a kombatir al lado de los djudyos de Palestina i Israel en 1947-1948.

Kale saver ke fueron unos 3.500 a 4.000 los kombatantes ajenos, venidos de 42 paizes, sovre todoAmerika, Sud Afrika, Fransya, Ingletyerra, ke vinyeron para ayudar a los djudyos de Palestina i despues Israel. Reprezentaron unos 10% de los kombatantes totales. Kale saver tambyen ke  sovre estos ajenos, entre 5 a 6 %, dunke al rededor de 200, no eran djudyos , eran kristyanos.

Un franses ke fue uno de estos veluntaryos, i ke agora es el prezidente de la asosyasyon de los ke fueron  los veluntaryos fransezes, Maurice Fajerman, mos konta ke kuando la Onu dechido en novyembre 1947 el renasimyento de un estado djudyo en Palestina i ke los arabos empesaron la gerra, Ben Gurion embiyo Shlihim( el byervo ebreo para dizir embiyado) en todas partes del mundo, dizyendo ke la bataya seriya dura i ke teniya menester de ombres ke sepan kombatir para el muevo estado.

Fundo la organizasyon yamada Mahal (Mitnadvei huts laarets) lo ke kyere dizir en lashon veluntaryos de afuera del pais. Lo mas ke se engajaron fueron los amerikanos, tambyen uvo 800 ombres (i mujeres) de Sud Afrika, i 630 fransezes de Fransya o de Aljeriya, o francoavlantes komo beljikanos o djudyos de Marroko o de Tuniziya.

Estos todos kombatantes djugaron un rolo muy importante en la viktorya de Israel. Es  Ben Gurion el mismo ke disho : « la partisipasyon a muestro kombate de ombres i de mujeres de otras nasyones no se mezura solo en numero de askeres. Es la demonstrasyon de la solidaridad del puevlo djudyo. Sin el ayudo del puevlo djudyo en su entero, no puediyamos azer kuakyer koza. Lo mas de las seksyones las mas adelantadas de muestras armadas no uvyeran podido ser kreadas sin los spesyalistos ke mos yegaron de otros paizes. »

I de su lado, en mayo 1993, delantre del monumento de Shaar Hagaï (Bab el Wad) a la memorya de los 119 veluntaryos ajenos, yamados mahalnikes, matados  en la gerra de independensya, entre los kuales kuatro mujeres i ocho goyim, Itshak Rabin disho : « Venitesh a mozotros kuando teniyamos lo mas menester de vozotros, en estos diyas pretos i duvdozos de muestra gerra de independensya. Mos datesh no solo vuestra eksperyensa, ama tambyen vuestras vidas. »

Lo ke disheron Ben Gurion o Itshak Rabin se ve sovre todo kon las fuersas del ayre. Sovre los 193 pilotos de la gerra de 1948, 171 eran ajenos. Kale dizir, de manera jenerala, ke estos volontaryos ajenos, si teniyan la maka de no saver avlar lashon, a la rovez ya avian por munchos de entre eyos kombatido kontra los almanes i ya saviyan las kozas de la gerra.

Marcel Kieselevoska, ke era mekano, mos konta : « tuve el lavoro de adovar el motor del solo Spitfire kapache de bolar. En manko de una semana, lo pude en tomando pyesas de otros avyones destruidos. Despues tuve de adovar kon lo ke teniya, por egzemplo savanas, un Piper Cub ke deviya servir de bombardero, el primer bombardero del Estado de Israel ».

En medyo de estos todos mahalnikes, aviya, komo vos dishe, unos 5 a 6% de goyim, lo ke mos aze unos dozyentos. Uno de los mas ekstraordinaryos, i ke por tanto  kedo deskonosido, es un franses yamado Thadée Diffre. Uvo otros veluntaryos ke kedaron muncho mas famozos, komo David Marcus, ke era kolonel en la armada amerikana i ke fue jeneral en la armada de Israel. Su istorya esta kontada en el filmo La solombra de un djigante, kon Kirk Douglas en el rolo de Marcus. Es en grande parte grasyas a este Marcus, ke imajino el kamino dicho de Birmania, ke  la parte djudiya de la mueva sivdad de Yerushalaïm fue salvada i guadrada.

Ama Marcus era djudyo. Thadée Diffre, el, era haliz katoliko. No teniya dinguna idea ni gana de azerse djudyo. Solo keriya ayudar a los djudyos. Su istorya merese de ser kontada, i esto es lo ke vo azer agora.

Thadée Diffre nasyo en 1912 en Cambrai, en el norte de la Fransya, en una famiya burgeza katolika.  Despues de sus estudyos, entra en la administrasyon de las Koloniyas fransezas de al tyempo, i se va al Congo. Kuando vyene la gerra en 1939, no es mobilizado por modo de su salud. Ama en el enverano 1940 se mete de la vanda de de Gaulle, i se topa en 1941 en la kampanya de Sirya , ande esta ferido. Es embiyado en el Tchad, i aya, kon la armada de Leclerc, kombate en el Fezzan, en Tripolitanya i en Tunisia. Le dan tres sitasyones militares. Despues es veluntaryo para entrar en el batayon de kombate en Fransya, para liberarla. Eskapa la gerra kon el grado de kapitan i entre otras la dekorasyon muy mahpul de Compagnon de la Libération.

I empesa por de muevo su karrera de fonksyonaryo kuando, al kavo de 1947, se mete veluntaryo en Fransya para entrar en el Mahal. Komo konosyo al mahal i kyen le avlo ? No lo se. Lo ke es siguro, es ke en novyembre 1947, kuando la ONU vota el renasimyento de un estado djudyo en Palestina, Diffre entra en el kampo sekreto de Sathonay, serka de Lyon, basho los ordenes de un syerto Elie Oberlander. Puede ser es este Oberlander, ke va despues morir en la gerra komo asker del Palmach, ke lo engajo? No se.

En 1950, Diffre eskrivyo un livro intitolado Neguev, L’héroïque naissance de l’Etat d’Israel (Negev, el korajozo nasimyento del estado de Israel). En este livro mos konta sus rekodros de kuando fue veluntaryo kon los djudyos.

Despues de pasar sinko semanas de entrenamyento en Sathonay, se topa, kon falsos  papeles de Lituanyano, el ke no save ni un byervo en esta lingua, en Grand Arenas, un kampo tambyen sekreto de la Haganah serka de Marseille. Sekreto ? En vedra la polisiya franseza ya save todo, ama serra los ojos i no kyere saver. Ay, a lo ke parese, 40 kampos de la Haganah en la Fransya entera. Dos vapores se van sözde en sekreto dos vezes a la semana. Armas se van por kamyon, por tren. La polisiya franseza aze komo si no ve nada.

Al kavo, Diffre se va a eskondidas en Palestina kon el vapor Kedma i ayega a Haifa el 29 de avril 1948, kijo dizir unos kinze dias antes ke se vayan los Inglezes, ke dainda estan aya, i ke entyenden ke tyene falsos papeles, syendo ke no puede avlar en lituanyano. Savyendo ke es en vedra un myembro de la Haganah, ama ke eyos ya se van a ir en kinze dias, lo deshan entrar.

I se va al kampo de Kiryat Meir en Tel Aviv, ande la Haganah le da el grado de kaporal, el ke era kapitan en la armada franseza, i le dan tambyen un nombre djudyo, Teddy Eytan. Kuando vos dishe ke Diffre konto sus rekodros en un livro eskrito en Fransya en 1950, no vos dishe ke lo eskrivyo basho el nombre de Teddy Eytan, su nombre en la Haganah.

La Haganah lo mete kapo de diez half tracks, kijo dizir arabas de kombate, ke veniya de resivir.  Los ke Diffre-Eytan tyene de komandar son sabras ke avlan solo ebreo, o veluntaryos ke avlan yidisch . Toma una mansevika del Palmach ke le sirve de tardjuman para sus ordenes.

Sus half-tracks son embiyados en Latrun, ande uvo munchas batayas kontra los arabos, todas pedridas por los djudyos. Eytan (agora lo vamos a yamar Eytan) pyedre aya munchos de sus ombres.

En su livro, Eytan mos dize su admirasyon para los ombres i las mujeres del Palmach, ke soportan todo no solo kon koraje, ama tambyen kon rizas, lo ke el no puede entender.

Despues es embiyado en el Neguev, ande toma parte en una aksyon de komando kontra el aeropuerto de Gaza, okupado por los Ejipsyanos.

Se va a Tel Aviv a ver Itshak Tsade, kapo i fundador del Palmach, para azerle un raporto sovre lo ke va i no va, i lo ke se devriya de azer. Tsade entyende ke tyene en Eytan un ombre de valor i lo mete komo kapo ayudante de Moshe Dayan, para komandar al batayon 89 kompozado de 4 kompaniyas.

Eytan eskrive kon orgulyo : « de todos los veluntaryos ajenos, solo kuatro an sido metidos komo zabites superyores, i entre estos kuatro so el solo kristyano ».

Eytan despues toma el komandamyento de la primera kompaniya del batayon 75 o batayon franses .

Kon estos noventa ombres, todos veluntaryos fransezes o avlando franses, Eytan partisipa a la tomada de Beer Sheva kontra los Ejipsyanos el 21 de octovre 1948. Su komando es el ke entra el primer en Beer Sheva .Es una grande viktorya ke korta en dos las armadas arabas de Transjordaniya i de Ayifton.

I tambyen Eytan i sus ombres van a atakar, tomar i defender la kolina 113 serka del kibuts Tseelim. El presyo va ser 9 muertos i 24 firidos, inkluyendo Eytan el mismo.

En todo Eytan sirvyo 14 mezes en la armada djudiya.

En 1949, su lavoro eskapado, va aboltar en Fransya, i de muevo kontinua su lavoro de fonksyonaryo. Aze mismo politika kon los gaulistos de syedra, aprova mismo de ser deputado, ama no reushe. Se va morir en 1971, a la edad de 59 anyos, en un aksidente de araba.

No se si tuvo dekorasyones de los israelyanos, ama en Fransya sus dekorasyones fueron, entre munchas otras,

Compagnon de la Liberation (ke muy pokos tuvyeron)

Officier de la Légion d’Honneur

Médaille de la Résistance avec Rosette

Croix de Guerre 39/45 kon 3 sitasyones

Si Rachel Bortnick no me aviya embiyado un papel sovre este ombre, yo no saviya nada de el, i penso ke pokos de vozotros, keridos oyentes, supyeron lo ke izo, tan por su pais, la Fransya, komo por el pais de Israel. Bendicha  sea su memorya.

Agora me keda de desharvos, dezeandovos de pasar una buena fyesta de Kipur, i despues de Sukoth. No me vash a oir dos djueves en sira por modo de Sukoth, ke kae el djueves ke vyene, i de Shemini Atsereth, ke kae el djueves de despues.

Por esto vos digo al djueves 27 de oktovre, si kyere el Dy!

Check Also

En este tyempo… Adi 42 por Albert Israel (meldar i sintir)

14.7.2026 Los teroristos entraron a la kaza de Liz i Meir, esbrocharon la Kamareta de …

Deja una respuesta

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *

Este sitio usa Akismet para reducir el spam. Aprende cómo se procesan los datos de tus comentarios.