Keridos amigos,
Mi emisyon de este djueves va ser “miscellaneous”, komo se dize en ingles. Vo avlar de tres ombres fransezes ke se fueron esta semana (Eisenberg, d’Ormesson, Halliday). Uno era djudyo, i mismo hahambashi, los dos otros no eran djudyos, ama serka de eyos. Vo avlar tambyen de Donald Trump i de su diskorso. I vo dizir dos byervos de un livriko ke sali.
I si no es en direkto, abasta asperar un diya o dos, i despues ir a oirme en redifuzyon sovre http://www.radioj.fr/node/145
Saludos a todos
Edmond Cohen Paris Fransya
——————————————————————————————
EISENBERG, HALLIDAY, YERUSHALAYIM
Saludes a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.
Vos akodro ke agora las emisyones de Radio J se pueden oir sovre internet sea en direkto, sea kuando se kyere, kale klikar en el sityo de Radio J, i irse sovre las emisyones de despues de medyudiya. http://www.radioj.fr/node/55
De otra parte, vos akodro ke el proksimo atelye de konversasyon de Vidas Largas se va tener el martes 9 de janvier 2018, en el Centre Communautaire, a las dos i medya (asta las kuatro i medya – sinko).
Esta semana, yo pensava aboltar a la etika djudiya ke aviya deshado desde unas kuantas semanas, ama komo no avlar de estas tres personas ke se muryeron esta semana una detras de otra, kyero avlar de Jean d’Ormesson el 5 de desyembre, Johnny Halliday el diya despues 6 de desyembre, i el haham Josy Eisenberg el 8. I komo no avlar tambyen del diskorso de Donald Trump el 6 de desyembre sovre Yerushalayim, kapitala de Israel.
Afillu si se muryo despues de los dos otros, kyero empesar por Josy Eisenberg, onor al haham, i mismo al haham bashi, porke teniya el titolo de gran rabino.
Josy Eisenberg empeso en 1962 las emisyones djudiyas del alhad demanyana en la televizyon, i kontinuo 55 anyos asta su muerte…i mismo despues, porke lo vide este alhad, dos diyas despues de su muerte, prezentar una emisyon sovre Hanuka, por siguro ke aviya sido enrejistrada de antes.
A los ke entyenden el franses, les akonsejo de ir sovre akadem para verlo responder a una entrevista en 2014.
Josy Eisenberg nasyo en Strasbourg, en Fransya, en desyembre 1933, en una famiya muy sufu, padre i madre. Su padre aviya venido de Crakovia en Polonya a la edad de 4 anyos. Lavorava komo merkader. En 1940, kuando ayegaron los Almanes, Josy era dainda chiko: teniya solo sej anyos.
La famiya se fuyo en Limoges, en zona non okupada, ama en 1942, yene vinyeron los Almanes. El padre del chiko Josy reusho a embiyarlo en Suisa i ansi salvarlo. En kuanto a el mismo, fue aferrado, ama no fue deportado, de tal manera ke al kavo de la gerra, su famiya salyo biva.
Despues de sus estudyos, el manseviko Josy pensava empesar una karrera de artisto, o ser avokato. Ama para su madre, el mijor ofisyo era de ser haham, i el haham Schilli le disho ke kon esta maldicha gerra los djudyos teniyan menester de hahamim, porke tantos aviyan sido matados.
I ansina es ke Josy se izo haham del kal rue Saint-Isaure en Paris.
Despues fue tomado komo sekretaryo partikolar del hahambashi de Fransya Jacob Kaplan, i aya es ke Josy tuvo la idea de krear una emisyon de televizyon djudiya, syendo ke ya aviya una para los katolikos, i otra para los protestantes.
I ansina es ke obtuvo esta emisyon ke empeso, en primero medya ora kada kinze diyas, i ke se yamava – i se yama asta oy – La source de vie (la fuente de vida) titolo de un livro de Shelomo ibn Gvirol, Mikor Haim, Fons vitae en latino.
Despues obtuvo un kuarto de ora mas, esta vez kada semana, yamada A Bible ouverte.
En 55 anyos, Josy resivyo los mas grandes hahamim, ama tambyen munchas otras personalidades. Eskrivyo un alay de livros relijyozos, ama no solo relijyozos. Komo era muy shakadji, eskrivyo tambyen un livro de shakas djudiyas, syertas tan saladas le munchas libreriyas djudiyas refuzaron de vender su livro.
Su lado shakadji izo ke lavoro kon Gerard Oury sovre su filmo Rabbi Jacob.
No se si es por su lado shakadji, ama plaziya muncho a las mujeres. Tuvo tres mujeres, ama adjuntava: «no en djuntas»!
Agora sovre Jean d’Ormesson, ke mos desho a la edad de 92 anyos, no tengo en vedra nada de dizir ke no e sido dicho en todas las gazetas. Me vo kontentar de sitar el artikolo de la gazeta L’actualité Juive, intitolado «Jean d’Ormesson, l’ami des Juifs». Este artikolo mos akodra una dicha de este tan brilyante gazetero i eskrivano: «Mi suenyo uvyera sido de ser un intelektual djudyo»…
Intelektual, lo fue, syempre kon livyanez, solo djudyo no fue, ama entre otros livros eskrivyo uno, su penultimo, el anyo pasado, ke intitulo Le guide des égarés, titolo emprestado a Rambam (More nevuhim, el giya de los pedridos).
Resivyo en 2013 el premyo Scopus de la Universidad ebraika de Yerushalayim.
En tanto ke akademisyano, sostuvo la entrada de Alain Finkielkraut a la Akademiya franseza, i kuando, por parte grasyas a el, fue elijido, disho ke era orozo ke ayga un djudyo polako en la Akademiya franseza.
Me vo kedar sovre el karo d’Ormesson, ombre de derecha tan intelijente i amavle ke era apresyado mismo por los de la syedra. Kale dizir ke el tambyen saviya apresyar un ombre de syedra si teniya valor. Por egzemplo nunka eskondyo su admirasyon verso el eskrivano komunisto Louis Aragon.
Esto dicho, tengo de avlarvos de Johnny Halliday, ke tuvo, a lo ke meldi, un milyon de djente a sus funeralyas miradas a la televizyon por 15 milyones de personas.
En los anyos 1959, yo teniya 22 anyos i kadal diya pasava por el Square de la Trinité, i aya se topava una mansevez de amigos, i entre eyos aviya belledeado un manseviko blondo i ermozo, era Johnny ke tenia solo 16 anyos.
No vo avlar del kantador ni del aktor, porke todos ya lo izyeron. Solo kyero dizirvos ke el tambyen, komo Jean d’Ormesson, fue amigo de los djudyos i de Israel. Oyi uno a la radyo, no me akodro kyen era, ke kontava ke un diya disho a Johnny: «tanto avlas de djudyos i de djudezmo, deke no te azes djudyo»? I Johnny respondyo: «Mi mujer no es djudiya»!
Lo ke es siguro, es ke tomo parte a las manifestasyones en favor de Israel en 1967, al punto ke kijo engajarse komo veluntaryo en la armada de Israel, ama, komo disho el mismo, «la gerra ya se teniya eskapado antes ke tenga yo el tyempo de ayegar…»
I agora, es tyempo de venir a Donald Trump, Prezidente de los Estados Unidos, i de su diskorso del 6 de desyembre sovre Yerushalayim. Esto kaji siguro ke lo ke vos vo dizir, ya lo saviyash i pensavash sin asperarme, ama tanto me inyervi kontra los gazeteros i ombres politikos fransezes ke aprovecho esta emisyon para esbafar un poko.
Kada uno tyene el derecho de pensar lo ke kyere, mismo si son bovedades, ama a lo manko kale konoser los faktos istorikos, i me do kuenta ke sovre este diskorso munchos gazeteros eskrivyeron sin saver nada de lo ke estavan eskrivyendo.
Primer yerro: Eskrivir ke Trump, kon este diskorso, dechido de rekonoser Yerushalayim komo kapitala de Israel.
No es Trump ke rekonosyo en 2017 Yerushalayim komo kapitala del Estado de Israel, es el Kongreso amerikano ke ya lo aviya votado a la kaji unanimidad ya ay 22 anyos, en 1995, del tyempo del Prezidente Clinton ( 93 si kontra 5 no en el Senato, 374 si kontra 37 no en la Kamera de los Reprezentantes)
Esta rekonosensya de Yerushalayim komo kapitala es una koza eskapada desde 22 anyos, i Trump no tyene nada de ver kon esto. La koza ke no era eskapada, era el derecho deshado al Pezidente, por razones de siguridad, de kedar sesh mezes sin yevar a Yerushalayim la Embashada ke se topa en Tel Aviv.
Estos sesh mezes puedyendo ser arrenovados kada sesh mezes, los Prezidentes antes de Trump, ke aviyan portanto, komo Barack Obama por egzemplo, prometido de transferar la Embashada, no lo izyeron por espanto de los Arabos, i de 6 mezes en 6 mezes, avitan alargado el tyempo.
Trump a solo dicho, komo lo aviya prometido antes su eleksyon, ke el iva azer este transferamyento, empesando su diskorso akodrando komo el Kongreso lo teniya ordenado 22 anyos antes. Por esto yo kombido los ke saven meldar el ingles de ir a meldar sovre internet este Jerusalem Embassy Act del 8 de novyembre 1995. (Abasta de demandar sovre Google Jerusalem Embassy Act).
https://www.congress.gov/104/plaws/publ45/PLAW-104publ45.pdf
(A propozito de meldar en ingles, ay en Wikipedia un artikolo en ingles sovre el Jerusalem Embassy Act, ama tambyen en ebreo i yidisch, en arabo i urdu, en polones i en indonesyano. I kon esto s’eskapo: nada en franses, nada en espanyol, en alman o en ruso. Kyen save? Puede ser ke los gazeteros fransezes no konosen el ingles…).
De este muy ermozo teksto del Jerusalem Embassy Act, ermozo porke empesa por dar a entender las razones de la ley, vo travar solo tres dichas de la ley:
«(a) Deklarasyon de la Politika de los Estados Unidos
(1) Yerushalayim deve kedar una sivdad individida ande los derechos de kada grupo etniko i relijyozo son protejados.
(2) Yerushalayim deve ser rekonosida komo la kapitala del Estado de Israel; i
(3) La Embashada de los Estados Unidos en Israel deve ser establesida en Yerushalayim a lo mas tadre el 31 de mais 1999.»
Si no se izo a fin de mais 1999 asta oy, es, komo lo dishe antes, porke de sesh mezes en sesh mezes, los Prezidentes amerikanos, i Trump el mismo en junyo 2017, atrazaron este establesimyento. Esta vez, i esto solo fue su desizyon, dechido de no mas atrazar el establesimyento.
Sigundo yerro, no solo de todos los gazeteros, ama sovre todo de los ombres politikos fransezes i del primero de entre eyos, el Prezidente de la Republika, esta desizyon seriya «kontrarya al derecho internasyonal».
Es vedra ke, asigun el plano de espartimyento votado por la ONU en 1947, Yerushalayim deviya tener un karakter internasyonal i no azer parte tan del estado djudyo komo del estado arabo, i es vedra tambyen ke los djudyos achetaron este plano.
Ama lo ke se paso es ke los arabos refuzaron este plano i izyeron la gerra a Israel. La Lejyon araba venida de Transjordaniya, pais ajeno, echo afuera los djudyos de la male djudiya de la vyeja sivdad ande se topa el Kotel, i enserro los djudyos morando en la parte oeste de Yerushalayim, aprovando de konkistarla i bombardandola al kanon. Unos 400 siviles djudyos muryeron, ama los kombatantes djudyos rezistyeron i los arabos no pudyeron konkistar la parte oeste, djudiya, de Yerushalayim.
Kualo eskriven los gazeteros agora? Ke la parte oeste fue «konkistada por los djudyos» en 1948! Lo meldi en la gazeta Le Monde del tyempo ande lo meldava, les eskrivi, me respondyeron kon pedrones, ama no uvo korreksyon dinguna en la gazeta. Estos diyas oyi la misma bovedad a la televizyon. A mi me parese ke una vez ke los arabos refuzaron el plano de espartimyento de la ONU i aprovaron de echar los djudyos a la mar, pedriyeron, i firmaron un armistisyo determinando las muevas fronteras del estado djudyo, el derecho a trokado. Esta frontera pasava en medyo de Yerushalayim, los arabos i la vyeja sivdad kon el kotel al este, los djudyos al oeste.
Desde ke los arabos fueron en la parte este, la serraron a los djudyos, kual ke sea sus pais, i a los israelyanos, kual ke sea sus relijyon. La ONU no se kesho, no kondeno.
Los djudyos establesyeron la kapitala del estado al oeste de Yerushalayim, en la parte djudiya. No veo lo ke ay en esto de kontraryo al derecho. Lo ke me parese a mi kontraryo al derecho, es la pretensyon de los fransezes de dechidar en lugar de los Israelyanos ande deven tener sus kapitala, un poko komo si los fransezes diziyan a los Brazilenyos ke trokaron sus kapitala de Rio de Janeiro por Brazilia, ke no tyenen el derecho i no son de akodro. Por tanto, oyi Jack Lang a la radyo, ke antes de ser ministro de la kultura fue profesor de derecho, pretender ke los Israelyanos no tyenen el derecho de tener sus kapitala en Yerushalayim.
Otra koza uvyera sido si los Israelyanos, ke en 1967 liberaron a la parte este -kon el kotel – de la okupasyon jordanyana, ke eya por siguro era kontrarya al derecho, aviyan dechidado de estableser la kapitala en esta parte este, por egzemplo la Kneset al lado del kotel. Uvyera sido otra diskusyon. Ama no es el kavzo, i kada uno avla komo si Trump aviya avlado ansina. Al kontraryo, disho klaramente: «Los Estados Unidos sostenaran una solusyon kon dos Estados, si es achetado por las dos partes. Entremyentres, yamo las partes en prezensya a mantener el statu quo sovre los sityos sagrados de Yerushalayim, «komo el Monte del Templo, tambyen yamado Haram al Sharif».
Una chika paranteza: Trump metyo el Templo de Yerushalayim antes de las meshkitas fraguadas ensima, a la rovez de la Unesco, ke sözde defende la kultura.
Esto dicho, ya savemos ke la embashada amerikana sera fraguada en la parte oeste de Yerushalayim. De tal manera ke no entyendo deke los otros payzes, komo la Fransya por egzemplo, ke nunka disheron kualkyer koza kuando los Jordanyanos serravan los sityos santos a los djudyos, vyenen oy kondenar el prezidente amerikano por azer agora solo lo ke el kongreso amerikano ya aviya dechidado 22 anyos antes.
Ashkulsun Trump ke no se espanto ke los arabos se van a arravyar. En 1938, Fransya i Ingletyerra se espantavan de arravyar a los Almanes…Vyenen tyempos ande kale dizir syertas kozas sin espantarse de lo ke van a dizir o azer los otros.
Komo mos keda unos kuantos minutos, vos puedo dizir ke sali un livro intitolado «Berger parmi les Justes» (Pastor ande los Djustos) i mas abasho «Une enfance juive sous l’Occupation» (Una chikez djudiya basho la Okupasyon). En vedra son rekodros miyos ke ya konti mas o menos aki en varyas emisyones, rekodros ke arrekoji i enrikesi en franses, a la entisyon de mis inyetizikos. Kuando empesi de eskrivirlos, ay unos mueve anyos, teniya un solo inyetiziko, i de solo un anyo, ama me dishe ke kuando se intereseriya al pasado de su famiya, lo ke afita syempre, ama pokas vezes en la mansevez, yo no estariya mas para kontarselo. Un primo miyo meldo estos rekodros, i komo tyene paras, tomo la desizyon, kon mi akodro por siguro, de publikarlos. I ansina es ke salyo este livro. Agora tengo tres inyetizikas mas, i a eyas tambyen les ofresi mi livro, afillu si las mas chikas tyenen solo dos anyos una, i un anyo i medyo la otra. Yo uvyera sido d’akodro de asperar ke sepan meldar, ama…kyen konose la ora del tavan?
Me vo kedar sovre esta kuestyon sin repuesta, i vos digo al djueves ke vyene, si kyere el Dyo!
Edmond Cohen
Paris Fransya
eSefarad Noticias del Mundo Sefaradi