
Keridos amigos, mi emisyon de djueves va ser sovre los karaitos.
El program se puede sintir por Internet kada djueves a las 4 H O6 PM, ora de Paris, indo al sityo RADIO – la fréquence juive. Kale tener pasensya i asperar un poko, no se oye pishin.
Saludos a todos!
Edmond Cohen
Paris, Fransya
![]()
LOS KARAITOS
Saludos a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.
Komo a kada vez vos akodro ke el proksimo atelye de konversasyon de la asosyasyon Vidas Largas se tendra el martes primo de avril, de las dos i un kuarto asta las sinko, en el Centre Communautaire, 119 rue Lafayette Paris (10°).Metro Poissonnière o Gare du Nord.
Yo, kuando era chiko i ke mi vava oiya avlar de tal Fulano, me diziya: «Este tyene nombre de karaï.» -«Kualo es un karaï? » yo demandava. Es mi padre ke me respondiya :»Son djente ke no admiten el Talmud, solo la Tora». I kon esto me kedava.
Es mas despues ke me interesi a eyos, al punto de azer una emisyon sovre eyos el 27 de desyembre 2007. Ama komo mi komputadera era rota una vez mas, la eskrivi kon pendola, i me pensi ke seriya byen ke la meta agora sovre komputadera, i ke aga mueva emisyon sovre los Karaïm, akodrandome ke bivyeron muncho tyempo en Crimea, i ke la Crimea, estos diyas, aze muncho avlar de eya. Vos akodro ke, antes de dar a los djudyos el Birobidjan komo territoryo, fue kuestyon en los anyos 20 de dar la Crimea a los djudyos. Ya se iva azer, ama es Staline ke no kijo. Ke uvyera sido la istorya de oy si la Crimea aviya sido un pais djudyo? No se puede saver. Ama esto mos alesha de los karaitos.

Por dizir la vedra, al empesijo yo no me interesava muncho a eyos. Mas muncho me interesava a los Saduseanos, ke biviyan del tyempo del kristo, i esto por dos razones:
– la primera es ke saviya ke los Saduseanos eran en mayoriya Cohanim, i komo yo so un Cohen, me interesava a estos antepasados miyos.
-la sigunda es mas filozofika. Kuando estudyi la filozofiya i la morala, me ambezi ke los moralistos modernos, detras del franses Jean-Marie Guyau (1854 – 1888) eran para una morala sin ovligasyon ni sanksyon.
Sin ovligasyon, esto no me kuadra. Mi idea es ke la morala mos ordena de azer esto i no esto, afillu si mi morala es la miya i ke dinguno otro ke mi me dyo este orden. Yene es una ovligasyon, asigun mi.
Ama, por la otra parte, sin sanksyon, esto me kuadra mas muncho. Lo ke tyenes ke azer, kale azerlo porke kale azerlo, no por arresivir una paga, o de espanto de arresivir haftona. En franses se dize: «Fais ce que dois, advienne que pourra.»(aze lo ke deves, i ke afite lo ke puede). Lo ke ay de azer, ay de azerlo sin asperar kualsikyer rekompansa despues.
I djustamente, el Pirke Avot mos konta ke aviya un haham yamado Antigonos de Soho, ke diziya «No seash komo syervos ke sirven a un amo para resivir una paga, ama seash komo syervos ke sirven el amo sin asperar paga, i ke la temor de los syelos sea sovre vos». La fin no me kuadra tampoko, por modo del espanto, ama el empesijo syempre me plazyo muncho, i syempre me paresyo moderno. No azer las buendades o obedeser a las mitsvot en asperando una paga, sea es este mundo sea en otro. Azer lo ke ay de azer porke ay de azerlo, i ya abasta ansina.
Se dize ke este Antigonos teniya dos ijos, uno de estos se yamava Sadok i pensava djusto al kontraryo de los kristyanos, ama tambyen de los djudyos farizyanos, ke no kale azer las mitsvot en esperando el olam aba, kijo dizir la vida eternala. Se dize ke de el vino lo ke se yamo el movimyento de los Saduseanos.
Los Saduseanos teniyan otra kreensa: es ke kale azer solo ls mitsvot de la ley eskrita, i no kreiyan en una tora orala. Kale saver ke asigun los hahamim farizyanos ke eskrivyron el Talmud, Moshe resivyo no solo la ley eskrita ama tambyen la Tora orala, komo lo konta el Pirke Avot, Moshe la trasmityo a Yoshua, Yoshua a los Ansyanos (zekanim) , los Ansyanos a los Profetas (neviim), i los profetas a los ombres de la Grande Asamblea (Keneset agedola) entre los kuales Shimon el djusto ke la trasmityo a este Antigonos de Soko del kual vos avli, ets ets, asta los hahamim del Talmud.
Los Saduseanos no kreiyan en en esta trasmisyon de una ley orala resivida por Moshe Rabenu en mismo tyempo ke la ley eskrita. Esto lo savemos sovre todo por Flavius Josephe. I tambyen, asigun Flavius Josephe, no kreiyan a una vida eternala despues de la muerte.Lo ke se paso es ke, komo los Saduseanos eran sovre todo Cohanim ke se konformavan a una ley eskrita sentrada sovre el Bet Amikdash, kuando fue destruido fue tambyen la destruksyon de los Saduseanos.
Ama unos 700 anyos mas dospues, esta manera de ver salyo un poko diferente, i se yamo el karaïsmo. Este byervo karaïsmo vyene del ebreo karaut, meldadura, porke, komo lo dishe, es bazada sovre la sola Mikra, la ley eskrita, i no la tora orala.
Lo ke es siguro, es ke los karaitos fueron muncho mas numerozos durante la Edad Medya ke oy. Syertos istoryanos dizen ke entre el mueven i el onzen siglo, 40% de la povlasyon djudiya mundyal eran karaïtos.
Las orijenes del karaismo no son klaras. Ay kyen dizen ke vyenen de los Saduseanos, asigun los karaitos, komo los Saduseanos, no admiten la Tora orala, o a lo manko no admiten su karakter divino.Ama, a la kontra de los Saduseanos, los Karaitos kreen a una vida despues de la muerte.
Ay kyen dizen ke los karaitos tyenen orijenes esnyanas. Entre otras semejansas, el Maestro de Djustisya , ke se topa evokado en la sekta de los Manuskritos de la Mar Muerta, ke puede ser los Esenyanos, se topa tambyen ande los Karaitos.
Ay otros ke dizen ke los Karaitos son serka de lo Muzulmanos. Aparesyeron mas o menos en la mizma epoka, i tyenen kostumbres relijyozas ke tyenen semejansas kon los Muzulmanos: deskalsarse para las orasyones, no bever vino, prosternarse no solo en musaf de Kipur ama kada vez ke se aze orasyon, ets. I tambyen el atadijo direkto entre el ombre i el Dyo, entre el ombre i el eskrito sagrado.
Parese ke ay un poko de todo, ama el karaismo tyene su espesifisidad porke si se asemeja a otras formas, no se konfunde kon eyas.
El karaismo izo su aparisyon en Persa verso el ochen siglo, kon unos kuantos hahamim yamados Anan Ben David, i despues de el Binyamin al Nahawendi, Ishmael d’Akbara, Daniel al Kunisi. Estos todos biviyan en Persa en los siglos ocho i mueve.
Despues, en el siglo diez, el karaismo se espandyo en tyerra de Israel, kon Levi ben Japhet i Yaakov Al Kirkisani.
Komo lo dishe estamos en la epoka ande los Karaïm konosen un grande desvelopamyento, ama vyenen los kruzeros i sus matansinas en Israel, del otro lado hahamim komo Saadia Gaon o Rambam (Maimonides) luchan kontra las ideas de los Karaim i los aflakan, por egzemplo en Ayifton.
Rambam eskrivyo ke si un djudyo puede tener relasyones kon un karaito, bever su vino, un karaito no puede azer parte de un minyan. Se konta ke el bizinyeto de Rambam, Avraham Maimonides II, a konvensido en un solo diya a toda una komunita karaita de azer teshuva i aboltar verso el muestro djudaismo.
El sentro del karaismo se va ir en el Imperyo bizantino, Gresya i Turkiya. En Estambol Yehuda Ben Eliya Hadassi eskrive en 1148 su livro Eshkol akofer. Es el tyempo ande Binyamin de Tudela se va a vijitar las komunidades djudiyas de estos paizes, i mos konta komo ay munchos karaitos.
Kuando vyenen los Turkos Osmanlis, va aver una grande mishpaha de hahamim en Edirne, los Bashiatzi, i entre eyos Eliya Bashiatzi (siglo 15) ke eskrive Aderet Eliyau, ovra de alaha importante ande los karaitos.
Los karaitos vinyeron en Espanya en el siglo dodje, ama los djudyos rabanitos, komo Yeuda Halevi,van a eskrivir livros komo El Kuzari para luchar kontra la influensa karaita.
Lo mas kuryozo i interesante es la entrada del karaismo en Evropa del este, empesando por la Krimea i el sur de la Ukranya. Puede ser ay un atadijo kon el reyno de los Khazares, puevlo turko de la Mar Kaspyana, tambyen yamada mar Khazar dainda oy en Iran. Komo ya se save, estos Khazares se izyeron djudyos.
La sivdad de Chufut kale (la kale djudiya en turko), ke se topa en Crimea, es un sentro karaito importante al kavo de la Edad Medya.Los karaitos de Crimea, en este tyempo, avlan turko.
Aki avro una chika paranteza sovre el byervo Chufut, o chifut. En turko de oy, es un byrvo perorativo para avlar de los djudyos. Ama parese ke en el turko de los tatares de Crimea, este byervo ne teniya esta konotasyon pejorativa. En todo kavzo, los Tatares de Crimea yamavan a los djudyos rabanitos zulufli chufutlar, los djudyos kon peyes, i los Karaitos zulufsiz chufutlar, los djudyos sin peyes.
En el siglo 14, los Mongoles (la Orda de Oro) okupan el territoryo de los Khazares i tambyen la Crimea. Ama al kavo del siglo 14, el Gran Duke de Lituaniya, Vytantas el Grande, gana kontra los Mongoles, i yeva munchos prizoneros de Crimea asta su kapitala en Lituaniya, ke se yama Trakay, o Troki. I vamos a tener en Lituaniya karaitos avlando turko, a lo manko para la relijyon.
Vitantas el Grande toma Karaitos en su armada, i en kambyo les da tyerras, lo ke los aze senyores. Uno de eyos, Isaac de Troki, eskrive en 1593 un livro, El Enforsimyento de le fe, para amostrar la superyorita del djudaismo sovre el kristyanismo.
Kuando empesa la reforma protestanta, los protestantes se interesan a los karaitos. El rey Carlos XI de Sueda embiya en 1690 en Riga, en Lituaniya, un profesor de la universidad de Upsala, Gustav Peringer, para estudyar los karaitos.
Eskrive una Epitula de Karaitis Lituaniae ande avla de la diferensya entre los karaitos, ke avlan turko, i los rabanitos, ke avlan yidisch, i ke no se asemejan.
Despues la Crimea komo la Lituaniya van a ser konkistadas por los Rusos al kavo del siglo 18. Desde este tyempo, i para eskabuir de los pogromes i del antisemitismo de los tsares, los karaitos de Rusiya komo de Lituaniya van a aprovar de amostrar ke no son djudyos, i van a reushir. Tendran una situasyon muncho mijor ke los djudyos, i lo ke va afitar muncho mas despues, no se si lo savesh, es ke los nazis, kuando van a okupar la Lituaniya, no van a tokar a los karaitos de aya, porke pensan ke no son de rasa djudiya. I demandan a los savyos del ghetto de Varsovia si ay una diferensya, i naturalmente, para salvar la vida a lo manko a estos karaitos, los djudyos responden ke estos karaitos no tyenen nada de ver kon los djudyos. I esto va salvar la vida de los karaitos de Lituaniya. I eyos tambyen van a salvar la vida de unos kuantos djudyos, azyendolos pasar por karaitos.
Ama esto va salvar la vida solo de los karaitos de Lituaniya. Los otros van a tener la mizma suerte ke los djudyos, matados sin azer diferensya, komo del tyempo de las Cruzadas. Kuando los kruzeros entraron en Yerushalayim, metyeron los djudyos i los karaitos en el mismo kal, i los kemaron bivos en djuntos. No uvo diferensya entre djudyos i karaitos, komo no uvo diferensya entre los kruzeros i los SS de la divizyon Das Reich, en Oradour sur Glane por egzemplo, ade metyeron en djuntos la povlasyon del kazal, ombres, mujeres i kriaturas, en la iglesia del kazal, i los kemaron bivos a la manera de los kruzeros.
Kale dizir ke es vedra ke uvo diferensyas, no solo entre los karaitos e Lituaniya i los otros djudyos, ama mizmo entre eyos i los otros karaitos. Por egzemplo eskrivyeron ke para eyos Jesus i Mohamed eran profetas. Esto los otros karaitos lo nyegan.
Despues de la gerra, kaji todos los karaitos de los paizes muzulmanos se fuyeron en Israel, inkluyendo los de la mas vyeja komunita karaita, la del Cairo.
Asigun lo ke topi sovre internet, agora no kedariyan mas ke unos 40.000 karaitos en el mundo entero, entre eyos unos 35.000 en Israel (Ramle, Ashdod, Beer Sheva, Ofakim). Vos va pareser poko, ama en la emisyon ke ize en desyembre 2007, yo diziya 30.000 en el mundo, i 25.000 a lo mas en Israel. Es ke se izyeron 10.000 mas en solo 6 anyos, o es ke los shifros son falsos, asigun mi ay un poko de los dos.
De una parte, meldi ke el karaismo a la vez se esta espandyendo kon djente ke se azen karaitos, i a la vez se derrite (komo los djudyos) por modo de los kazamyentos mikstos i de la asimilasyon. De otra parte, no me parese kolay de nombrar tantas chikas komunidades en el mundo entero, i por siguro los shifros no pueden ser presizos.
Lo ke es siguro, es ke, afillu si ay agora en Amerika una chika komunidad karaita ke tyene su kal en Daly City, in California, la grande mayoriya de los karaitos bive agora en Israel.
Para el Estado de Israel, estos karaitos son djudyos, i tyenen los mismos derechos ke los otros djudyos.. Los karaitos eyos mizmos, asigun lo ke entendi, dizen ke tyenen sus partikularidades, ama yene deven de ser konsiderados komo djudyos.
A la kontra, ay una rezistensya de los djudyos ortodokses de Israel para konsiderar los karaitos komo djudyos. Esto dicho, dos hahambashis, Eliau Bakhshi-Doron i Ovadya Yosef, ke se muryo aze poko, tyenen enkorajado los kazamyentos entre djudyos i karaitos. Por siguro, es kon la idea de travar los karaitos verso el djudaismo, ama yene esto amostra ke no konsideran a los karaitos komo goyim.
Kualo va ser el futuro del karaismo en el mundo? No se puede saver, ama puedo dizir ke por siguro, los karaitos reprezentan asta oy una forma a la vez orijinala i muy antigua del djudaismo, i asigun mi seriya pekado ke dezapareska.
Agora ya vino el tyempo de eskapar mi emisyon, i vos digo al djueves ke vyene, si kyere el Dyo!
Edmond Cohen
eSefarad Noticias del Mundo Sefaradi