Los tresoros de los BAULES

El tresoro vedradero ke vos ofresemos aki son las maraviyas de istorias i rekodros ke mos ofresen muestras amigas ke eskriven para Ladinokomunita, Rosina Karako-Smeraldi, Rosy Hemmo, Matilda Koen-Sarano, Medi Cohen-Malki y Daisy Alalouf Newell.
 
Estos rekodros sovre los baules ke muestras famiyas sefaradies uzavan, ma no solamente sefaradies por siguro otros tambien los uzavan, kargados de nostajia i eskarinyo no solo por las kozas ermozas i, a muestros ojos de ninyos, mizmo misteriozas ke tenian adientro sino por los rekodros de muestras madres i sus lavores kuziendo i brodando, muestra chikez i las kostumbres olvidadas del empesijo del siglo vente.

Meldar lo ke eyas mos kontan kon tanta djenerosita, es entrar a sus kazas i sus korasones, a sus sentimientos, a la intimita de sus famiya, a su pasado i a su prezente. 
 
Vos invitamos a disfrutar i sonyar meldando estos valutozos testimonios de muestras keridas amigas, ke komo dijimos enriva ¡son los vedraderos tesoros!.
 
 

 
Rosina Karako-Smeraldi
Moderadora de LadinoKomunita
Florida

Aki, en Florida mos vistimos siempre las mismas  kozas, porke siempre tenemos la misma temperatura de Oktobre a Mayo, i muncha kalor
de Mayo a Oktobre.

La sola diferensya en muestras vistimyentas son las  kolores. En enverano lo me mos vistimos (shortes i bluzas) son kolores bivas, komo rozado o blu klaro i  blanko, mientres ke en la otra seson mos vestimos kolores mas  eskuras.

Oy vino la ora de guadrar lo klaro i abashar lo mas  eskuro. Digo «abashar» porke lo tengo todo en  kutis de plastik ensima  de los rafes del armario (ke es komo una kamaretika chika) en la kamareta de  echar. El armario de la otra kamareta lo ize ofis onde tengo la komputadora i la makina  de kuzir i las kozas ke uzo para lavoros de mano.

Biyen…. tornando … ke abashi los kutis,  i vide las kozas ke  guadri en el mes de Mayo ,me akodri de esta bluza o de este short ke ya me lo aviya olvidado ke siendo muevo  lo aviya  guadrado. Komo koza grande estuve mirando kada koza ke kitava de los  kutis komo si no me akodrava ke me lo visti por anyos.

De ayi me akodri de los BAULES ke mi madre teniya. En mi chikes en la kaza de mi madre i  eya aviya serrado un balkon para uzarlo komo armario. Ayi eya teniya dos baules grandes i ondos.

Kada  anyo dospues de los muadimes eya avriya estos baules para kitar
las kozas de invierno ke  golia a NAFTALIN. Ma para mi ke era chika
era bushkar tresoros.

Aya aviya en un bogito, una koka miya (la otra me la aviya kortado yo kon una tijera de edad de 6 anyos). En otro bogito aviya los ombligos de mi ermana i el miyo (porke los guadrava no se), los primeros dientes,  las vestimyentas de bebikos, kozas de l’ashugar de mi madre ke kada vez mo lo  mostrava, porke nunka se lo tiyene vestido.

I kada anyo era para mi i mi ermana de eskarvar para ver mas kualo aviya en el fondo de estos baules (ke siempre era  lo mizmo).

Por las kozas de ashugar de mi madre ke mos mostrava era chamashires de seda brodados. No me lo imajino ke nunka se los tiyene vistido Kilotes de seda brodados? Las kamizas puedeser, i las robas de «saten»… Las savanas… las almadas… todas lavorado de  mano ke si se uzavan kalia ke se diera
 «kola» kada vez i mi madre  no teniya mas tiyempo de okuparse siendo ke era kuzendera.

Kuando mi inyeta se va azer grande lo ke va a topar de mi ashugar es solo
3 manteles brodados.  Es solo esto ke me trushe de Estanbol.

Ma no pude uzarlos porke los manteles eran para mezas grandes. Ke de mezmo si lo uzi una vez se deviya de dar a fuera para ke lo den «kola» i kosta el presyo de merkarme un mantel muevo ke se  puede lavarlo en la makina i no apanya manchas. Porke los esto guadrando estos manteles?

Solo para un rekordo PARA MI, ke dayinda me akodro kuando mi madre me yevo al desinator (ke en este momento no me esto akodrando su  nombre …es ke era Pardo? ). Me esto akodrando ke yo teniya 12 anyos… eskapava mis lesyones i kon grande yugo me metiya a brodarlos… el filtire… i el puan de tish…etc…etc. Es un blanko, un rozado, i un bej.

Yo no tengo mas baul, todo se vendyo antes de salir de Estanbol 40 anyos antes… las otras kozas de mi ashugar las vendi para no azer kargo en las kashas.

Dospues de mi desrepozo me  se aflako la vista i no tengo mas pasensya de azer mis tablos de  «petit point» ke tengo ornado todas las paredes de mi kaza… de mujeres japonezas a guertas de rosas.

Ma merki 4 manteles para brodar «crossstich…punto de krus» para mis 4 inyetos (tres miyos i uno de mi marido).  Esto me va okuparme i sera regalo
 miyo para eyos… ke raramente lo uzaran. A la ora buena kuando yo no vo a estar mas en este mundo, les van a kedar mas kozas de mi mano komo taponikos de krochet.  

Los baules de mi chikes kon el kontenido kedaron solo en mi mente…

Espero ke i vozotros tenesh este modo  de rekuerdos de vuetra chikes bushkando tresoros en los baules, i mo lo eskriverash.

Rosina

Rosy Hemmo
Chateauneuf,  Fransia

Me akodro ke mi madre, viniendo por vapor de Rodes  a Edjito para kazarse kon mi padre, lo metio arientro del baul todo su achugar de boda.

Este baul era una maraviya, de forma de un chiko varil,  kon bandas de «viyudo golpeado»  i kon serraduras de fyerro.

Este baul de los anyos 1936, mos sigyo de Edjito a Fransia i  de Fransia a Israel i de muevo a Fransia,  sivdad de Bordeaux i otra vez a Israel,  Bat Yam onde  moravamos.

Despues  ke mi padre se murio, me okupi de mi madre, vendiendo el apartamento despues ke se aviya  alkilado un anyo. I la trushe  a mi madre a Fransia, serka de mi, en presipyo de los anyos 1980.  Ama, el mahsen estava vazio,  el ermozo baul, se despedrio. Guay de mi vida!

Amigos, vos rogo azerme saver si  avra konosido a otros de lo ke suksedo al baul,  me lo agash saver.

Kon vuestro ayudo i el ayudo del Dio, sera un nes!

Saludozos ke estesh
Rosy

Matilda Koen-Sarano
Yerushalayim

En muestra kaza en Milano avia dos baules: uno mas ermozo, kon bandas de katife i de kovre martiyado, i otro muy semple, vedre eskuro i muy grande. El primer era de mi madre de novia, el sigundo era de mi nona Alegra. Los dos sirvian de chikos sofas al lado de las ventanas, kuviertos de kavesalikos.

El baul de mi madre estava yeno de savanas brodadas a mano, de chevres de sirma, de ropas turkas, de broderias del anshugar de mi madre. Eya lo avria en Purim, kitava las ropas presiozas, i mos travistia de djariyes, kon la kara tapada.

Kuando mi mama se murio en Israel i yo avri el baul, topi todas las ropas kon manchas de kasha, ke son irrimediables, porke apenas tokadas la ropa se dezaze. Ke pekado, ke pena la parur de kama de novia de mi madre, las savanas i las enfundas de kavesal kon ajures, nunka uzadas!…

El baul paso a mi ija ke lo keria muncho, i a la fin kuando ya estava burakado lo doni al Muzeo del Hatzer Ayashan de Yerushalayim en las Sivdad Vieja, ke lo restauro i lo metio en muestra.

Kuando me kazi en Milano i me apronti a azer mi aliya a Israel, mi mama me merko dos grandes baules de kolor blu, kon serraduras de kolor de oro.

Aya adientro eya metio todo mi anshugar i los regalos de bogos i de tovajas ke resivi para la boda. No me apersivi de kuanto la koza ya era kurioza i antikuada, asta ke no me topi kon los baules en el salon de la kaza de los djenitores de mi marido en Tel-Aviv.

Aya un dia ke yo estava bushkando kozas en prezensia de toda la famiya de Aharon (ke tiene 10 ermanos), empesi a kitar de uno de los baules, bogos, hirames, chantas, chapines, mis kunyados a kada pedaso eksklamavan: «O! A! Para kualo se kere esto todo?».

Esto me lo demandi i yo despues, kuando empesi a dar los bogos brodados (por la mizma razon de Rosina), i sovre todo akeyos chapines kon takos de 12 sentimetros, no-adaptos a las arenas de Israel de akel tiempo i a mis prenyados.

Mi kunyada ke estava para kazarse, le disho a la madre: «Mama, yo no kero dota. Kero solo un anshugar komo el de Matilda». Le disho mi suegra: «Matilda es sefaradia (komo eya mizma), i ansina se uza ande eyos. Tu sos temania i ande ti no se uza».

Por anyos konservi mis dos baules. Kuando pedrian sus ermozas kolores blu i oro, yo me kitava la alma a pintarlos de muevo. No vos digo ke golor de pintura, mesklada a la golor de naftalin!…

Los baules me sirvian para meter adientro las kolchas en enverano, i los munchos travistimientos para Purim, para mis kriaturas.

Ande se desparesieron? No me akodro, porke yo no los konsiderava, en konfronto a akel ermozo baul turko de mi madre, ke bive asta agora en el muzeo de Yerushalayim.

Saludos a todos,
Matilda

 

Medi Cohen-Malki
Yerushalaim

Las famiyas de mis padres ke vinieron a  Israel los anyos 50, tenian baules (sepet en turko).
Ande mi nona Sarina avia un baul enorme,  eya guadrava las ropas de invierno, manteles, chevres i los primeros kaveyos blondos de mi tia.

A mi, komo kriatura chika i inyeta bohora, me dyo mi nona la permision de
avrielo i de eskarvar… Siempre me namorava de azerlo i de azerle demandas sovre su kontenido.

En muestra kaza tambien avia un baul i en el metiamos munchos lavoros de mano, espesialmemte me akodro ke avian ayi unas broderias magnifikas ke mi madre merko de una famiya ke no tenia paras. Penso ke las tiene asta oy.
Yo me asentava ensima del sepet (baul) ke me paresia enorme….

Mi tio,en Ganeden este, ke lavorava en el Muzeo de Israel, vino un dia diziendo ke avia ayi una ekspozision i ke eyos tenian menester de unos kuantos baules.

Akeyos dias no lo konsiderimos komo koza grande i ademas, mos propozaron del muzeo 30 liras(ke eran una buena suma) i un dia el dezaparesio de muestra kamareta de echar.

Unos anyos despues, me dyo deskarinyo del baul i me fui al muzeo.  No vidi a muestro Baul i me estrechi muncho. Me disheron ke el se estava topando en el depozito del muzeo. Komo la vida se arodea?

Un dia vide en la Universitad de Yerushalaim a la folklorista ke arekojo a estos baules, eya me konto ke en el muzeo no podieron prezentar a todos los baules i ke el muesto se esta topando abasho en la rezerva. Eya me amostro unas fotos de los baules en el muzeo i una chika lagrima me kayo de los ojos…

Kere dizir ke «La persona no es, si no un estampo del paysaje de sus orijenes», komo avia dicho el poeta Shaul Chernihovski.

Koza ke aze parte de muestros raises siempre mos emosiona i no emporta
kuanto tiempo pasa…

Medi

Daisy Alalouf Newell
Florida, USA

Mi mama i mi papa vinieron a los Estados Unidos en 1916 kon me ermano grande e brasos i la ermana de mi papa, Matilda, ke no era kazada dainda. Yo nasi en 1920.

Trusheron kon eyos el baul de Matilda i el baul de mi mama kon sus anshugares adientro.

El de mi mama me kedo a mi kuando eya murio, en 1948, i me la yevi a mi apartamento en el Bronx i de ayi, kuando mos mudimos a Long Island, me la trushi kon mi i la meti a la musandara (‘Attic’ en inglez).

…I ke maravias avia adientro!  Los shalvares de mi mama brodados i dekorados kon kordelas rozadas… kavesales brodados, manteles brodados, vistidos chikos de mis ermanos de kuando izieron birit, ets. I por muchos anyos kedando en el baul, se kerian lavados i dados fiero. Ama ke ermozuras kozas ke ize kon eyos!

Los shalvares los uzi por ‘bedskirt’ i por ‘costumes’ en ‘costume parties’ ke dainda tengo fotos… los kavesales i mantas los uzi por otras kozas, los vistidikos de birit se los di al museo en Gresia kuando fue en 2000 a Salonika.. i dainda tengo unos kuantos pedasos de kavesales por suvenirs.. kere dezir por 100 anyos! o mas! ke los uzo en los kashones para ‘lining’.

Tambien tengo un mantel de mi tia Matilda brodado de mano ke no lo uzo frekuentamente porke se kere dado fiero i es muy defisil azerlo. Ama ke orgolyo tomo kuando esta en la meza kon parmachetes i los amigos remarkando a la ermozura del desenyo! i el lavoro de mano!

Vos kero dezir tambien ke el baul de mi mama era la kama mia por muchos anyos.. metieron un shelte enriva i ayi me dormi de kuando nasio me ermano chiko en 1927 asta ke mos trokimos de kaza i me merkaron kama regular en 1935.

Kuando mi marido i yo mos fuimos a morar en Israel en 1975, me lo trushi el Baul kon mi… i ayi lo vendi a uno de estos ke reklamavan en las kayes…»alte zahen!».

En yindome a Israel me dishe de mi para mi, de el ‘old country vinites i al old country te vas a tornar’.

Esto es la istoria de el baul i de la anshugar de mi kerida mama Fakima Cohen Alalouf…z.l.

Daisy

Check Also

Kantoniko de umor: MAFALDA trezladado por Liliana Benveniste – 7.5.2026

Ver todos los artikolos de este kantoniko >> Kontinuasion de la semana anterior —————————– Mafalda es …

Deja una respuesta

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *

Este sitio usa Akismet para reducir el spam. Aprende cómo se procesan los datos de tus comentarios.